Μετάβαση στο περιεχόμενο
Γιάννης ΜυγδάνηςΓιάννης ΜυγδάνηςΜουσικοπαιδαγωγόςΕρευνητήςΣυνθέτης
Σχεδιαστής εκπαιδευτικών αντικειμένων

Μεταδιδακτορική έρευνα

Μουσική εκπαίδευση 4.0: προς ένα ανθρωποκεντρικό μετα-ψηφιακό παιδαγωγικό μοντέλο μουσικής διδασκαλίας και μάθησης με αξιοποίηση αναδυόμενων και εμβυθιστικών τεχνολογιών, τεχνητής νοημοσύνης και STREAM εκπαίδευσης

Η μεταδιδακτορική έρευνα στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ εξετάζει τη συγκρότηση ενός ανθρωποκεντρικού, μετα-ψηφιακού παιδαγωγικού μοντέλου «Μουσικής Εκπαίδευσης 4.0». Συνδέει τη μουσική παραγωγή, το maker movement, τη δημιουργική κωδικοποίηση, την εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα και την τεχνητή νοημοσύνη με τον σχεδιασμό και την έρευνα μαθησιακών περιβαλλόντων STREAM στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Η μεταδιδακτορική έρευνα ολοκληρώθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025.

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Φιλοσοφική Σχολή · Τμήμα Μουσικών Σπουδών

Μεταδιδακτορική έρευνα στη Μουσική Παιδαγωγική

2023–2025

Περίληψη

Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών επαναπροσδιορίζουν συνεχώς τις μορφές που τα άτομα έρχονται σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέες προοπτικές μουσικής έκφρασης, αλληλεπίδρασης και μάθησης. Τα παιδιά στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον που διευρύνει καθημερινά τις μουσικές εμπειρίες και προτιμήσεις τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, οι αντιλήψεις για τη μουσική πράξη να μετασχηματίζονται και να αποκτούν νέα νοήματα μέσα από τη χρήση των ψηφιακών μέσων, δημιουργώντας παράλληλα και νέες προκλήσεις για τη μουσική παιδαγωγική. Οι ταχείες αυτές εξελίξεις καθιστούν απαραίτητη τη σχεδίαση μαθησιακών περιβαλλόντων σε ένα πλαίσιο ριζικά διαφορετικό από το συμβατικό.

Η παρούσα έρευνα επικεντρώνεται στους τρόπους με τους οποίους αναδύονται και διαμορφώνονται περιβάλλοντα μάθησης στο πλαίσιο της αναδυόμενης θεωρίας «Μουσικής Εκπαίδευσης 4.0». Κύριος στόχος είναι η σχεδίαση, η ανάπτυξη και η εφαρμογή διδακτικών σεναρίων για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, τα οποία αντανακλούν την προοπτική του δια-επιστημονικού μοντέλου STREAM (Science, Technology, Reading/wRiting, Engineering, Arts, Mathematics). Η μελέτη προσεγγίζει την εμπειρία μαθητών/τριών της Γ’ έως Ε’ τάξης του δημοτικού και αναλύει τη χρήση αναδυόμενων τεχνολογιών (πρακτικές μουσικής παραγωγής, διάχυτος μουσικός υπολογισμός, κινητός υπολογισμός, δημιουργική κωδικοποίηση), τεχνολογιών εμβύθισης (εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα) και τεχνητής νοημοσύνης σε αυτά τα μαθησιακά μουσικά περιβάλλοντα.

Η έρευνα υλοποιήθηκε υπό τη μορφή ομίλου μουσικής στο δημοτικό σχολείο του Pierce – The American College of Greece και έλαβε χώρα σε τρία διαδοχικά σχολικά έτη, με 30 εβδομάδες παρέμβασης ανά έτος. Ο μεθοδολογικός σχεδιασμός βασίστηκε στην προσέγγιση της έρευνας σχεδιασμού (Design-Based Research), εστιάζοντας στη δημιουργία και διαρκή βελτίωση αυθεντικών μαθησιακών περιβαλλόντων. Οι μαθητές/τριες συμμετείχαν ενεργά σε δραστηριότητες που ενίσχυσαν τη δημιουργική τους έκφραση, την αυτονομία, την αυτορρύθμιση, την αισθητηριακή εμπλοκή και τη συνεργατική επίλυση προβλημάτων, ενώ καλλιέργησαν ικανότητες υπολογιστικής σκέψης στη βάση της δημιουργικής αξιοποίησης φυσικών και ψηφιακών μέσων στις διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας-μάθησης.

Η αναδυόμενη θεωρία «Μουσική Εκπαίδευση 4.0» δεν εισήχθη ως προκαθορισμένο θεωρητικό μοντέλο, αλλά συγκροτήθηκε δυναμικά μέσα από τη σπειροειδή διεργασία σχεδιασμού, εφαρμογής και αναστοχασμού. Αποτέλεσε έτσι το απώτερο προϊόν της ερευνητικής πράξης, προτείνοντας ένα παιδαγωγικά τεκμηριωμένο και ανθρωποκεντρικά προσανατολισμένο και μετα-ψηφιακό πλαίσιο μουσικής διδασκαλίας, μία «μετατόπιση παραδείγματος», συμβατή με τις προκλήσεις και τις νέες διευρυμένες δυνατότητες του σύγχρονου ψηφιακού μουσικού συμφραζόμενου.

Στόχοι και ερευνητικά ερωτήματα

Σκοπός της μελέτης είναι η ανάπτυξη και υλοποίηση της διδακτικής παρέμβασης «Digital Little Music Makers» και η διερεύνηση της μετασχηματιστικής δυναμικής και της προστιθέμενης παιδαγωγικής αξίας των αναδυόμενων και εμβυθιστικών τεχνολογιών. Η σταδιακή συγκρότηση της «Μουσικής Εκπαίδευσης 4.0» προκύπτει μέσα από τη σχέση σχεδιασμού, εφαρμογής και αναστοχασμού στο αυθεντικό σχολικό περιβάλλον.

  1. Ποιες είναι οι βασικές ορίζουσες σχεδίασης για τη διαμόρφωση ενός παιδαγωγικού μοντέλου «Μουσικής Εκπαίδευσης 4.0» στο δημοτικό σχολείο;

    Εξετάζονται οι στόχοι, η δομή, το περιεχόμενο, η αξιολόγηση και τα παιδαγωγικά εργαλεία των σεναρίων, καθώς και οι τρόποι διαφοροποίησης του μοντέλου από προηγούμενες γενιές μουσικής εκπαίδευσης.

  2. Πώς ανταποκρίνονται οι μαθητές/τριες στα διδακτικά σενάρια STREAM κατά την υλοποίηση της διδακτικής παρέμβασης, και ποια χαρακτηριστικά εμπλοκής και συμμετοχής αναδεικνύονται;

    Διερευνώνται τα μαθησιακά οφέλη ως προς τη δημιουργικότητα, τη συνεργασία και την ενεργό μάθηση, αλλά και η αποτίμηση της εμπειρίας από τα ίδια τα παιδιά μέσα από τις αφηγήσεις τους.

  3. Ποια φαίνεται να είναι η προστιθέμενη αξία της ενσωμάτωσης αναδυόμενων και εμβυθιστικών τεχνολογικών και παιδαγωγικών πρακτικών στη μουσική εκπαίδευση για το δημοτικό σχολείο;

    Εξετάζονται η παιδαγωγική αξιοποίηση της μουσικής παραγωγής, του maker movement, της κωδικοποίησης, της τεχνητής νοημοσύνης και των τεχνολογιών εμβύθισης, καθώς και οι διδακτικές πρακτικές και τα μαθησιακά οφέλη που αναδύονται.

Μεθοδολογία

Η μελέτη εντάσσεται στην ποιοτική, ερμηνευτική και κοινωνικοκονστρουκτιβιστική προοπτική και αξιοποιεί την Έρευνα Σχεδιασμού (Design-Based Research — DBR). Ο σχεδιασμός λειτουργεί ως μέσο διερεύνησης και μετασχηματισμού της διδακτικής πράξης. Τα σχήματα του Edelson και των McKenney και Reeves υποστηρίζουν την οργάνωση της επαναληπτικής πορείας, από την ανάλυση του πλαισίου έως την ωρίμανση των σχεδιαστικών αρχών.

Το 2022–2023 διαμορφώνεται και εφαρμόζεται το πρώτο πρωτότυπο, με άξονες τη μουσική παραγωγή, τη μουσική κωδικοποίηση και τον διάχυτο μουσικό υπολογισμό. Το 2023–2024, η ανατροφοδότηση οδηγεί σε ανασχεδιασμό και διεύρυνση με VR, AR και τεχνητή νοημοσύνη, καθώς και σε ενίσχυση της προοπτικής STREAM. Το 2024–2025, τα δεδομένα των προηγούμενων κύκλων τροφοδοτούν πιο ώριμα σενάρια και τη σταδιακή συγκρότηση σχεδιαστικών αρχών και θεωρητικών σχημάτων.

Συλλέγονται παρατηρήσεις και ημερολόγια πεδίου, ημιδομημένες συνεντεύξεις, άτυπες συζητήσεις και τεχνουργήματα των παιδιών σε ατομικά και ομαδικά portfolios. Η οπτική εξωτερικού παρατηρητή και κριτικού φίλου ενισχύει τον αναστοχασμό. Η διασταύρωση των πηγών συνδέει τις μαθητικές εμπειρίες, τις δημιουργίες και τις παρατηρήσεις με τα ερευνητικά ερωτήματα.

Το υλικό οργανώνεται, ψηφιοποιείται και κωδικοποιείται με θεματική ανάλυση περιεχομένου και υποστήριξη του ATLAS.ti 8. Η ερμηνεία ακολουθεί επαναληπτική και αναστοχαστική πορεία, συσχετίζοντας τα μοτίβα μεταξύ των τριών κύκλων. Η τελική σύνθεση αποβλέπει σε παιδαγωγικά τεκμηριωμένες σχεδιαστικές αρχές με δυνατότητα αξιοποίησης σε ανάλογα περιβάλλοντα, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες κάθε πλαισίου.

Εκπαιδευτική παρέμβαση

Digital Little Music Makers

Η παρέμβαση υλοποιείται στον προαιρετικό μουσικό όμιλο του Δημοτικού Pierce – The American College of Greece κατά τα σχολικά έτη 2022–2023, 2023–2024 και 2024–2025, με τριάντα εβδομάδες παρέμβασης ανά έτος. Στην τριετή πορεία συμμετέχουν συνολικά σαράντα έξι μαθητές και μαθήτριες, κυρίως Γ΄ έως Ε΄ τάξης, με είκοσι έως είκοσι τρία παιδιά ανά σχολική χρονιά.

Τα παιδιά εργάζονται ατομικά και σε ομάδες, αναλαμβάνοντας δημιουργικά έργα που συνδέουν τον ήχο με την κατασκευή, την αφήγηση, τον προγραμματισμό και την εμβύθιση. Η μουσική παραγωγή και η δημιουργία ηχητικών συνθέσεων συνυπάρχουν με απτικές διεπαφές, δημιουργική κωδικοποίηση, εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Η προοπτική STREAM συνδέει τις φυσικές επιστήμες, την τεχνολογία, την ανάγνωση και γραφή, τη μηχανική, τις τέχνες και τα μαθηματικά με τη μουσική πράξη.

Ο σχεδιασμός προσαρμόζεται στα ενδιαφέροντα και στις ανάγκες των μαθητών/τριών. Τα ατομικά και ομαδικά portfolios περιλαμβάνουν μουσικές συνθέσεις, ηχητικά κολάζ, ψηφιακές εφαρμογές και εικαστικές απεικονίσεις και λειτουργούν ως αρχεία μάθησης, αυτοαξιολόγησης και αναστοχασμού.

Παραγόμενο έργο και συμβολή

Διδακτικά σενάρια STREAM

Αναπτύσσεται και αναθεωρείται ένα σύνολο διδακτικών σεναρίων «Digital Little Music Makers», το οποίο συνδυάζει μουσική παραγωγή, διάχυτο μουσικό υπολογισμό, δημιουργική κωδικοποίηση, VR, AR και τεχνητή νοημοσύνη. Η περιγραφή των εφαρμογών και η τεκμηρίωση της ερευνητικής πορείας αποτυπώνουν τη μετάβαση από τον αρχικό σχεδιασμό στην αναστοχαστική βελτίωση.

Δημιουργίες και portfolios των παιδιών

Οι μουσικές συνθέσεις, τα ηχητικά κολάζ, οι ψηφιακές εφαρμογές και οι εικαστικές απεικονίσεις συγκροτούν τεκμήρια της δημιουργικής και μαθησιακής πορείας. Τα portfolios επιτρέπουν τη μελέτη της εξέλιξης των έργων, των μαθητικών επιλογών και της δημιουργικής αυτονομίας.

Παιδαγωγικό μοντέλο «Μουσική Εκπαίδευση 4.0»

Το βασικό θεωρητικό προϊόν είναι ένα ανθρωποκεντρικό, μετα-ψηφιακό παιδαγωγικό πλαίσιο και οι σχεδιαστικές αρχές που προκύπτουν από την τριετή παρέμβαση. Το μοντέλο συγκροτείται μέσα από την ερευνητική πράξη, με έμφαση στη δημιουργικότητα, την αυτονομία και αυτορρύθμιση, την αισθητηριακή και ενσώματη εμπλοκή, τη συνεργατική επίλυση προβλημάτων και την υπολογιστική σκέψη.

Εποπτεία

Επόπτρια

Σμαράγδα Χρυσοστόμου

Σμαράγδα Χρυσοστόμου
Καθηγήτρια Μουσικής Παιδαγωγικής και Διδακτικής, Τμήμα Μουσικών ΣπουδώνΕθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διατριβή / ερευνητικό κείμενο

Εξώφυλλο ερευνητικού κειμένου: Μουσική εκπαίδευση 4.0: προς ένα ανθρωποκεντρικό μετα-ψηφιακό παιδαγωγικό μοντέλο μουσικής διδασκαλίας και μάθησης με αξιοποίηση αναδυόμενων και εμβυθιστικών τεχνολογιών, τεχνητής νοημοσύνης και STREAM εκπαίδευσης

Μουσική εκπαίδευση 4.0: προς ένα ανθρωποκεντρικό μετα-ψηφιακό παιδαγωγικό μοντέλο μουσικής διδασκαλίας και μάθησης με αξιοποίηση αναδυόμενων και εμβυθιστικών τεχνολογιών, τεχνητής νοημοσύνης και STREAM εκπαίδευσης

Εφαρμογές και πηγές

Καταχώριση της έρευνας στο ΕΚΠΑ

Στοιχεία ολοκλήρωσης, περίληψη και σχετικές δημοσιεύσεις στον ιστότοπο του Εργαστηρίου Μουσικής Παιδαγωγικής.

Προβολή

Σχετικές δημοσιεύσεις

Σχετικές παρουσιάσεις