Οι σύγχρονες πρακτικές αλληλεπίδρασης με τον ήχο και οι πρακτικές μουσικής δημιουργίας με ηχοτοπία μετασχηματίζουν τις σχέσεις ανάμεσα στην ακρόαση των τόπων, τη μουσική πράξη και την αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας. Στην προοπτική της ακουστικής οικολογίας, το ηχοτοπίο προσεγγίζεται ως πλέγμα σχέσεων ανάμεσα στον τόπο, την ανθρώπινη δραστηριότητα, την περιβαλλοντική ακρόαση, τη μνήμη και τις πολιτισμικές σημασίες του ήχου. Οι διάχυτες μουσικές οικολογίες διευρύνουν αυτή την προοπτική προς ένα οικοσύστημα ανθρώπων, τεχνολογιών, χώρων, ακουστικών πόρων και δημιουργικών αποφάσεων, όπου η μουσική δημιουργία συγκροτείται ως κατανεμημένη και περιβαλλοντικά εντοπισμένη πρακτική. Σε αυτή τη βάση, σχεδιάζεται και αναπτύσσεται το SoundRoutes, ένα πρωτότυπο μεταψηφιακό περιβάλλον ηχοτοπικής δημιουργίας και συμμετοχικής εμπλοκής. Το SoundRoutes συνδέει ηχητικές καταγραφές, χωρικά ενεργά ηχητικά σημεία και ομαδικές διαδρομές ακρόασης, αξιοποιώντας γεωεντοπισμό μέσω GPS, χαρτογραφική αποτύπωση, πρακτικές εκτεταμένης πραγματικότητας, τρισδιάστατο χωρικό ήχο και δυνατότητες δημιουργικής επεξεργασίας του ηχητικού υλικού. Μέσα από αυτή τη σύζευξη, η ακρόαση οργανώνεται ως ενσώματη, κινητική, κοινωνικά διαμοιρασμένη και δημιουργική πρακτική, αναδεικνύοντας νέες μορφές αλληλεπίδρασης με τον ήχο, τον χώρο και τον τόπο στο αναδυόμενο μεταψηφιακό περιβάλλον.

This article presents the design of Pierce XRLab, a two-year standalone curriculum developed for middle school students (Grades 8–9) at Pierce – The American College of Greece. The curriculum approaches XR both as an academic subject and as a medium for fostering interpretation, critical media literacy, creative production, and responsible participation. Across the two grades, students revisit key concepts: Grade 8 establishes an experiential and interpretive foundation, while Grade 9 extends this work towards critique, identity, ethics, and design-oriented production. The curriculum follows a spiral structure in which learners return to core ideas as they move from first-person experience to interpretation and, subsequently, to design-oriented practice. To support feasibility in school settings, the curriculum emphasizes equity, safety, and usability through minimal, cost-effective setups and standardized routines that integrate digital XR experiences with physical-world activities. Its pedagogical framework draws on constructivist and constructionist perspectives, embodied cognition, and experiential pragmatist learning, positioning XR as a cultural medium for meaning-making and knowledge construction that shapes perception, attention, representation, and social participation. Learning is organized into four principal strands: embodied engagement; representation and illusion; culture and identity; and experience design, critique, and ethics. Assessment is conceived as predominantly formative and artifact-based, making use of experience logs, critical briefs, and design projects to document students’ interpretations and design choices. Finally, the curriculum is designed with transferability in mind, allowing for adaptation across public and private educational settings despite differences in infrastructure, device availability, staffing, and other contextual conditions.

Η τραγουδοποιία αποτελεί μορφή μουσικής δημιουργίας που συνδέει λόγο, μελωδία, ρυθμό και επιτέλεση, προσφέροντας ένα πλαίσιο μάθησης όπου η μουσική γνώση συγκροτείται μέσα από τη δράση, τη συνεργασία και τη νοηματοδότηση της εμπειρίας. Στο Δημοτικό Σχολείο, η πρακτική αυτή αποκτά ιδιαίτερο παιδαγωγικό ενδιαφέρον, καθώς μπορεί να αξιοποιήσει τη φωνή, το παιχνίδι, τη φαντασία και τη συλλογική δράση ως βασικούς μοχλούς συμμετοχής και έκφρασης. Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν η διερεύνηση της θέσης της τραγουδοποιίας στην Πρωτοβάθμια Μουσική Εκπαίδευση στην Ελλάδα, με εστίαση στις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών μουσικής για την παιδαγωγική της αξία, στις πρακτικές εφαρμογής, στις προκλήσεις που δηλώνουν ότι συναντούν, καθώς και στις ανάγκες υποστήριξης που θεωρούν αναγκαίες. Η μελέτη υιοθέτησε μικτό ερευνητικό σχεδιασμό, με αρχική ποσοτική χαρτογράφηση μέσω ερωτηματολογίου και εμβάθυνση μέσω ημιδομημένων συνεντεύξεων. Το δείγμα της ποσοτικής φάσης περιλάμβανε 32 εκπαιδευτικούς μουσικής, ενώ η ποιοτική φάση στηρίχθηκε σε στοχευμένη επιλογή συμμετεχουσών/όντων για σε βάθος διερεύνηση εμπειριών και νοηματοδοτήσεων. Από τα ευρήματα προκύπτει πολύ υψηλή αποτίμηση της παιδαγωγικής αξίας της τραγουδοποιίας, με σαφή προτεραιοποίηση των κοινωνικοσυναισθηματικών οφελών σε σχέση με τα αμιγώς μουσικά. Παρά την υψηλή αναγνώριση, η εφαρμογή στην τάξη εμφανίζεται κυρίως αποσπασματική. Η ανάλυση οργανώθηκε σε τρεις θεματικές κατηγορίες, οι οποίες αφορούν τις παιδαγωγικές αντιλήψεις και τα αντιλαμβανόμενα οφέλη, τις πρακτικές εφαρμογής και τον ρόλο της/του εκπαιδευτικού, καθώς και τις προκλήσεις και ανάγκες υποστήριξης. Οι πρακτικές που αναφέρονται συχνότερα περιλαμβάνουν συλλογική σύνθεση στίχων και αυτοσχεδιασμό, με τον/την εκπαιδευτικό να λειτουργεί κυρίως ως εμψυχωτής/τρια, καθοδηγητής/τρια και επιμελητής/τρια. Οι βασικές δυσκολίες εντοπίζονται σε δομικούς περιορισμούς, με έμφαση στον χρόνο και στον εξοπλισμό, ενώ αναδεικνύεται έντονη ανάγκη θεσμικής υποστήριξης, πρακτικής επιμόρφωσης και ενίσχυσης συνεργασιών ή κοινοτήτων πρακτικής. Συνολικά, η μελέτη καταδεικνύει ότι η τραγουδοποιία αναγνωρίζεται ως παιδαγωγικά ισχυρή πρακτική στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, ενώ η πιο σταθερή ένταξή της στην καθημερινή σχολική πράξη συνδέεται με προϋποθέσεις θεσμικής και μεθοδολογικής υποστήριξης.

Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας στη σύγχρονη κοινωνία αναδιαμορφώνει το εκπαιδευτικό πλαίσιο και καθιστά αναγκαία την υιοθέτηση καινοτόμων διδακτικών πρακτικών. Το μοντέλο STEAM αποτελεί διεθνώς μια προσέγγιση που προωθεί τη δημιουργική ένταξη των τεχνών σε διεπιστημονικά πλαίσια μάθησης, σε συνάρτηση με τις φυσικές επιστήμες και την τεχνολογία. Η παρούσα εργασία διερευνά τις στάσεις και τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών μουσικής στην Ελλάδα σχετικά με την εφαρμογή του μοντέλου STEAM στο μάθημα της μουσικής. Σκοπός της έρευνας είναι η αποτύπωση του βαθμού εξοικείωσης των εκπαιδευτικών μουσικής με το STEAM, των απόψεών τους για την παιδαγωγική του αξία και των εκτιμήσεών τους σχετικά με τις δεξιότητες που αυτό μπορεί να καλλιεργήσει, καθώς και των προϋποθέσεων ένταξης της μουσικής σε ένα διεπιστημονικό πλαίσιο μάθησης. Η μελέτη υιοθετεί μικτή μεθοδολογική προσέγγιση, συνδυάζοντας ποσοτική αποτύπωση τάσεων και ποιοτική ερμηνευτική εμβάθυνση σε εμπειρίες και παραδείγματα εφαρμογών. Στην έρευνα συμμετείχαν 55 εν ενεργεία εκπαιδευτικοί μουσικής από την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, καθώς και από μουσικές σχολές και ωδεία. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι εκπαιδευτικοί συνδέουν το STEAM με τη δημιουργικότητα, τη διεπιστημονική συνεργασία, τη βιωματική μάθηση και τον συνδυασμό ψηφιακών εργαλείων με φυσικά υλικά. Παρά τη χαμηλή εξοικείωσή τους με το μοντέλο, αναγνωρίζουν έντονα τα οφέλη και την παιδαγωγική του αξία και δηλώνουν πρόθυμοι να το αξιοποιήσουν στο μέλλον. Η πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση έδειξε ότι η πρόθεση μελλοντικής εφαρμογής προβλέπεται κυρίως από τα αντιλαμβανόμενα οφέλη, ενώ η εξοικείωση και οι συνθήκες εφαρμογής είχαν ασθενέστερη και μη στατιστικά σημαντική συμβολή. Ως κρίσιμες προϋποθέσεις αναδεικνύονται η επιμόρφωση, η υλικοτεχνική υποστήριξη, ο διαθέσιμος διδακτικός χρόνος και η ενίσχυση της σχολικής κουλτούρας συνεργασίας.

This paper presents the formation of the Music Education 4.0 framework, which emerged as a local theory from a three-year Design-Based Research initiative conducted in a private elementary school in Greece. Through iterative cycles of design, implementation, analysis, and redesign, the study aimed to develop a coherent, human-centered, and post-digital perspective on music learning that integrates emerging and immersive technologies, artificial intelligence, and the pedagogical principles of STREAM education. Cross-cycle analysis identified four interconnected dimensions of learning that accounted for students’ engagement and development—creative autonomy, collaborative problem-solving, computational thinking, and sensory-emotional immersion. These were underpinned by transversal mechanisms of learning through artifacts, embodied engagement, meta-narration, and mediated collaboration, which together functioned as analytic categories and design drivers for subsequent iterations. Building on these mechanisms, a coherent set of actionable design heuristics was established, including participatory co-creation and role rotation, multimodal making for public audiences, scaffolded progression with gradual fading, authentic tasks and process documentation, artifact-based assessment through co-created rubrics, and the cultivation of critical post-digital literacy. Grounded in constructivism and constructionism, sociocultural theory, cognitive apprenticeship, pragmatism, conceptual change, and creative learning, Music Education 4.0 articulates a coherent set of design principles and practical heuristics for curriculum design, assessment, and classroom orchestration. The framework reconceptualizes the learner as an active agent and the teacher as a designer-researcher, positioning physical-digital hybridity as a catalyst for inclusive participation and deeper musical understanding. In conclusion, the paper highlights implications for curriculum development—through the integration of making-centered, STREAM-aligned learning sequences—teacher education—through design inquiry and reflective iteration—and school-based innovation—by emphasizing scalable design patterns. It further outlines directions for the continued validation and contextual adaptation of the framework, contributing to broader discourses on participation, inclusion, and social cohesion in contemporary music education.

Τα ψηφιακά οπτικοακουστικά κείμενα συγκροτούν μια σύνθετη πολυτροπική μορφή λόγου, όπου πολυσημικές αφηγήσεις και αναπαραστάσεις εννοιών αρθρώνονται ταυτόχρονα μέσω ήχου και εικόνας. Η μουσική, οι στίχοι και οι εικόνες αποτελούν φορείς νοημάτων τόσο ως αυτόνομα υλικά όσο και μέσα από την αλληλεπίδρασή τους. Η ανάλυση και η ερμηνεία τους συνιστούν μια απαιτητική σημειωτική πράξη σε έναν πυκνό και πολύπλοκο συνδυασμό οπτικών και ακουστικών κωδίκων. Σε εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, η μελέτη μπορεί να ενισχύσει την καλλιέργεια κριτικού και πολυτροπικού γραμματισμού, όπου οι μαθήτριες και οι μαθητές ενθαρρύνονται να προσεγγίζουν στοχαστικά τα ποικίλα κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα της σύγχρονης πραγματικότητας. Η παρούσα εισήγηση επικεντρώνεται στο φαινόμενο της οπλοχρησίας μέσα από το βίντεο Evan, που δημιουργήθηκε το 2016 από τον αμερικανικό μη κερδοσκοπικό οργανισμό Sandy Hook Promise στις ΗΠΑ, με στόχο την ανάδειξη προειδοποιητικών ενδείξεων σχολικής βίας και ένοπλης επιθετικότητας. Το αφηγηματικό εννοιολογικό βίντεο επιλέχθηκε λόγω της ισχυρής κοινωνικής, πολιτικής και ηθικής του διάστασης στη συζήτηση για σύγχρονα ζητήματα. Τα συστήματα ανάλυσης περιλαμβάνουν το γλωσσικό (γραπτός λόγος), το οπτικό, το ακουστικό-γλωσσικό (στίχοι του τραγουδιού), το ακουστικό-μουσικό και το ακουστικό-ηχητικό. Στο βίντεο, σε μη διηγηματικό επίπεδο, ακούγεται απόσπασμα από το τραγούδι Johnny Met June, σε στίχους και μουσική της Shelby Lynne, το οποίο ερμηνεύει η ίδια. Στο συγκεκριμένο εννοιολογικό αντικείμενο, ο κριτικός γραμματισμός στα μέσα (media literacy), σε σύνδεση με την κριτική παιδαγωγική, μπορεί να υποστηρίξει τις μαθήτριες και τους μαθητές ώστε να στοχαστούν κριτικά πάνω σε ζητήματα δικαιωμάτων, ταυτότητας, ασφάλειας, στερεοτύπων, απομόνωσης, αποκλεισμού και ελευθερίας από τον φόβο. Η μελέτη των κωδίκων εστιάζει σε συμφραζόμενες μεταβλητές, μορφές επικοινωνίας και ασυμμετρίες που αναδύονται στη σημειωτική οργάνωση του κειμένου, ενώ η προσέγγιση του κειμένου αναδεικνύει τις αξίες και τα διλήμματα που διαμορφώνονται στο πολιτισμικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Οι σύγχρονες τεχνολογίες και τα ψηφιακά μέσα αναδιαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές βιώνουν, μαθαίνουν και παράγουν μουσική, δημιουργώντας νέους πολυτροπικούς μουσικούς γραμματισμούς και νέες προσδοκίες από το ατομικό μάθημα οργάνου. Η αξιοποίησή τους, ωστόσο, συχνά περιορίζεται στην αντικατάσταση ή απλή ενίσχυση προϋπαρχουσών πρακτικών, χωρίς να οδηγεί σε ουσιαστικό μετασχηματισμό της μαθησιακής εμπειρίας. Η εισήγηση οριοθετεί πεδία ουσιαστικής ένταξης των ψηφιακών μέσων και προτείνει πλαίσιο σχεδιασμού δράσεων με σαφείς διδακτικούς στόχους, σεβασμό στον ρυθμό μάθησης και συμπεριληπτική προοπτική. Οι περιοχές ένταξης οργανώνονται γύρω από την ακρόαση, την εκτέλεση, τη δημιουργία, τη μουσική παραγωγή, την κίνηση, την κατασκευή αντικειμένων, την κατανόηση μουσικών εννοιών και την αξιολόγηση. Η τεχνολογία αντιμετωπίζεται έτσι ως διευκολυντής μιας υβριδικής μαθησιακής διαδικασίας και η συζήτηση καταλήγει στο ζήτημα της μετάβασης από την τεχνολογική ενίσχυση σε μια πραγματική μετατόπιση παραδείγματος.

Η παρουσίαση επιχειρεί να οριοθετήσει και να αποσαφηνίσει το πλαίσιο της STEAM εκπαίδευσης στη σύγχρονη μουσική παιδαγωγική, εξετάζοντας τη μετάβαση από τη λογική του STEM σε μια περισσότερο ολιστική και διεπιστημονική προσέγγιση, όπου οι τέχνες λειτουργούν ως ισότιμο πεδίο γνώσης και δημιουργίας. Συζητούνται διαφορετικοί βαθμοί σύνδεσης των γνωστικών πεδίων, καθώς και η συμβολή του maker movement, του κονστραξιονισμού και της σχεδιαστικής σκέψης στη διαμόρφωση αυθεντικών μαθησιακών εμπειριών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη μουσική τάξη ως εργαστήριο κατασκευών και πειραματισμού, όπου η μουσική πράξη συνδέεται με την υπολογιστική σκέψη, τη φυσική του ήχου, τη μηχανική, την τεχνολογία και τα μαθηματικά. Μέσα από κύκλους σχεδιασμού, πρωτοτυποποίησης, δοκιμής, ανατροφοδότησης και ανασχεδιασμού, οι μαθητές καλούνται να δημιουργούν νοηματοδοτημένα μουσικά τεχνουργήματα και να αντιμετωπίζουν αυθεντικά προβλήματα, καλλιεργώντας δημιουργικότητα, συνεργασία, κριτική σκέψη και πολλαπλούς γραμματισμούς.

Η παρουσίαση εισάγει το STEAMusEdGPT ως εξειδικευμένο βοηθό παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης για την υποστήριξη του σχεδιασμού μουσικοπαιδαγωγικών σεναρίων STEAM. Το εργαλείο αξιοποιείται σε στάδια ιδεασμού, οργάνωσης, διαφοροποίησης και αναστοχασμού, παρέχοντας προτάσεις που μπορούν να προσαρμοστούν σε διαφορετικές ηλικίες, μαθησιακά περιβάλλοντα και τεχνολογικές υποδομές. Παρουσιάζονται ενδεικτικές λειτουργίες για τη διατύπωση μουσικών στόχων, τη σύνδεση με επιμέρους πεδία του STEAM, τη δημιουργία βιωματικών και κατασκευαστικών δραστηριοτήτων και τον επανασχεδιασμό ενός σεναρίου με βάση την ανατροφοδότηση του χρήστη. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην αξιολόγηση της παιδαγωγικής καταλληλότητας και της ακρίβειας των παραγόμενων προτάσεων από τον εκπαιδευτικό. Συζητούνται επίσης ζητήματα διαφάνειας, πνευματικής ιδιοκτησίας, μεροληψίας και προστασίας δεδομένων. Το STEAMusEdGPT παρουσιάζεται ως εργαλείο υποστήριξης της επαγγελματικής κρίσης και του διδακτικού σχεδιασμού μέσα σε ένα κριτικό και ανθρωποκεντρικό πλαίσιο μουσικής παιδαγωγικής.

Τα Μουσικά Σχολεία στην Ελλάδα παρέχουν στους μαθητές τη δυνατότητα συμμετοχής σε ποικίλα μουσικά σύνολα, τα οποία διαμορφώνονται, σύμφωνα με το ισχύον πρόγραμμα σπουδών, βάσει της δομής και του ρεπερτορίου που εκτελούν. Ανεξαρτήτως του προσανατολισμού μιας μαθητικής ορχήστρας, η ερευνητική δραστηριότητα αναδεικνύει την προστιθέμενη παιδαγωγική αξία της ενσωμάτωσης άτυπων διαδικασιών μουσικής μάθησης σε μουσικά σύνολα, με στόχο την ενίσχυση της δημιουργικότητας, της συνεργασίας και της ενεργής συμμετοχής των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία. Ανάλογες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, συνεργατικές πρακτικές και στοιχεία αλληλομάθησης (Schiavio et al., 2020), τον μαέστρο ως ισότιμο μέλος της ορχήστρας (McCaleb, 2022), το παίξιμο με το αφτί (Varvarigou, 2016), την επιλογή ρεπερτορίου από τον ίδιο τον μαθητή, την εκμάθηση χωρίς σημειογραφία (Green & Baker, 2013), καθώς και τον ελεύθερο αυτοσχεδιασμό (Wright & Kanellopoulos, 2010). Παρά την παιδαγωγική αξία των άτυπων αυτών διαδικασιών, στο σύνολο «Ορχήστρα Εγχόρδων – Συμφωνική Ορχήστρα», που υπάγεται στα «Μουσικά Σύνολα (Οργανοχρησίας ή άλλου είδους)» (ΦΕΚ 2858/τ. Β΄/2015), δεν φαίνεται να ενσωματώνονται αντίστοιχες πρακτικές. Αντίθετα, στα σύνολα «Σύγχρονη Ορχήστρα (Ποικίλης Μουσικής)» και «Σύνολα Έκφρασης και Δημιουργίας» οι άτυπες μορφές περιγράφονται και ενισχύονται από το ισχύον πρόγραμμα σπουδών, ενώ στο υπό εξέταση σύνολο ο προσανατολισμός παραμένει σε τυπικές μορφές μουσικής εκπαίδευσης. Η παρούσα έρευνα στοχεύει στη διερεύνηση των απόψεων και εμπειριών που αναδύονται μέσα από την πρακτική εφαρμογή άτυπων διαδικασιών μουσικής διδασκαλίας και μάθησης σε ένα σύνολο δυτικής λόγιας μουσικής. Απώτερος στόχος είναι η εξέταση της καλλιέργειας των μουσικών δεξιοτήτων των μαθητών, καθώς και η ενίσχυση της ενεργούς εμπλοκής τους, των κινήτρων και της ανάπτυξης της μουσικής έκφρασης μέσα από πρακτικές αυτοσχεδιασμού, συνεργασίας, αλληλομάθησης και χρήσης μη συμβατικής παρτιτούρας. Η διδακτική παρέμβαση πραγματοποιήθηκε σε Μουσικό Σχολείο της Στερεάς Ελλάδας από τον Οκτώβριο του 2024 έως τον Ιανουάριο του 2025, στο σύνολο «Ορχήστρα Ευρωπαϊκής Μουσικής», με τη συμμετοχή εικοσιπέντε (25) μαθητών διαφορετικών μουσικών επιπέδων και οργάνων. Για τη συλλογή δεδομένων αξιοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις με τους μαθητές, παρατηρήσεις πεδίου από την ερευνήτρια-εκπαιδευτικό, καθώς και παρατηρήσεις κριτικού φίλου-εκπαιδευτικού που συμμετείχε ως μουσικός στην ορχήστρα. Τα ευρήματα καταδεικνύουν τα θετικά αποτελέσματα της ενσωμάτωσης άτυπων πρακτικών σε ένα πλαίσιο μουσικών συνόλων τυπικής εκπαίδευσης, ιδιαίτερα ως προς την αυτονομία, τη δημιουργικότητα, την εξοικείωση με το όργανο και τα κίνητρα των μαθητών, καθώς και ως προς την ενίσχυση των μουσικών δεξιοτήτων και της αυτοπεποίθησής τους.

Η τραγουδοποιία (songwriting) στη μουσική παιδαγωγική, δηλαδή η δημιουργία πρωτότυπων τραγουδιών, αποτελεί πρακτική που αντλεί από τις δημιουργικές διαδικασίες των καλλιτεχνών της δημοφιλούς μουσικής. Δημιουργεί προοπτικές για δημοκρατικές, βιωματικές και συμμετοχικές μορφές μάθησης, όπου τα παιδιά δρουν ως δημιουργοί μέσα σε ένα ανοιχτό και υποστηρικτικό περιβάλλον (Allsup, 2003; Wright & Kanellopoulos, 2010). Ερευνητική δραστηριότητα καταδεικνύει την παιδαγωγική της αξία, καθώς προάγει τη δημιουργική σκέψη και ενισχύει την ευζωία των μαθητών/τριών. Παράλληλα, η διαδικασία δημιουργίας πρωτότυπων τραγουδιών συμβάλλει στην καλλιέργεια δεξιοτήτων του 21ου αιώνα – συνεργασία, αυτονομία, κοινωνική αλληλεπίδραση – σε ένα βιωματικό μαθησιακό πλαίσιο (Pérez-Núñez et al., 2024). Ως μέσο πολιτισμικής ενσωμάτωσης και καλλιτεχνικής έκφρασης, το songwriting διασυνδέει τη μουσική δημιουργία και έκφραση με τις ταυτότητες των μαθητών/τριών (Burnard & Dragovic, 2015). Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η διερεύνηση των εμπειριών και στάσεων μαθητών/τριών Δ΄–Στ΄ Δημοτικού που συμμετείχαν σε διαδικασίες songwriting στο πλαίσιο ομίλου μουσικής σε πειραματικό σχολείο της Αττικής. Η εργασία εστιάζει στην επίδραση των πρακτικών songwriting στην ανάπτυξη μουσικών δεξιοτήτων, στην ενίσχυση της δημιουργικότητας και της συνεργασίας, καθώς και στην ψυχοσυναισθηματική ευζωία των παιδιών. Παράλληλα, αναδεικνύονται ορισμένες προκλήσεις που σχετίζονται με την ετερογένεια του μουσικού επιπέδου των μαθητών/τριών, την αρχική συστολή και το άγχος της έκθεσης, καθώς και τις περιορισμένες υλικοτεχνικές δυνατότητες του σχολικού πλαισίου. Η διδακτική παρέμβαση διήρκεσε 15 εβδομάδες, με συμμετοχή 20 παιδιών διαφορετικού επιπέδου μουσικής εμπειρίας. Οι δραστηριότητες που σχεδιάστηκαν περιελάμβαναν, μεταξύ άλλων, μουσικές και στιχουργικές ιδεοθύελλες (brainstorming), αυτοσχεδιασμούς, call & response, ομαδικές πρόβες και δημιουργία portfolio με τα τραγούδια της ομάδας. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε με δημόσια παρουσίαση των πρωτότυπων τραγουδιών ως αυθεντική εμπειρία σύνδεσης με την κοινότητα (Choi et al., 2025). Για τη συλλογή των δεδομένων αξιοποιήθηκαν τα μεθοδολογικά εργαλεία της παρατήρησης, ημιδομημένες συνεντεύξεις με τα παιδιά, άτυπες συζητήσεις εντός και εκτός της τάξης, καθώς και φάκελοι μουσικών τεχνουργημάτων (τραγούδια, στίχοι, ηχογραφήσεις κ.λπ.) σε μορφή portfolio. Από την ανάλυση προέκυψε η παιδαγωγική αξία του songwriting ως στρατηγικής που ενισχύει την αυτοπεποίθηση, την αυτονομία, τις μουσικές δεξιότητες και τη συνεργασία. Τα ευρήματα ανέδειξαν οφέλη που υπερβαίνουν τη μουσική δημιουργία, προάγοντας μια ολιστική εμπειρία μάθησης και ευζωίας των παιδιών.

Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί μια διαρκή και συστηματική θυματοποίηση, που εκδηλώνεται μέσω λεκτικών ή/και σωματικών ενεργειών, προκαλώντας σοβαρές συναισθηματικές και κοινωνικές επιπτώσεις (NASEM, 2016). Πρόκειται για ένα σύνθετο εκπαιδευτικό ζήτημα το οποίο απαιτεί τη συνεργασία όλων των εμπλεκομένων φορέων –μαθητριών/μαθητών, εκπαιδευτικών, γονέων/κηδεμόνων και υπεύθυνων χάραξης πολιτικής (Κοκκίδου & Μυγδάνης, 2024). Η πολυδιάστατη φύση του εκφοβισμού σχετίζεται με ατομικούς και κοινωνικούς παράγοντες, τόσο εντός όσο και εκτός σχολείου, καθιστώντας δύσκολο τον περιορισμό της δυσλειτουργίας του (Osher et al., 2010· Olweus, 2009). Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η διερεύνηση, ανάλυση και ερμηνεία των αντιλήψεων, στάσεων και εμπειριών εκπαιδευτικών που διδάσκουν σε μουσικά σχολεία της Στερεάς Ελλάδας, σχετικά με το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού. Απώτερος στόχος είναι η διαμόρφωση προτάσεων πρόληψης και παρεμπόδισης της επιθετικότητας για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της πολυ-θυματοποίησης. Η έρευνα είναι ποιοτική και βασίζεται στη συλλογή δεδομένων μέσω ημιδομημένων συνεντεύξεων με δεκαπέντε (15) εν ενεργεία εκπαιδευτικούς που διδάσκουν ατομικά μαθήματα οργάνου ή ομαδικά θεωρητικά μαθήματα σε μουσικά σχολεία. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον καθοριστικό ρόλο των εκπαιδευτικών μουσικής στην πρόληψη και αντιμετώπιση του εκφοβισμού στη σχολική κοινότητα, οι στρατηγικές διαχείρισης του προβλήματος θυματοποίησης και οι αποτελεσματικές πρακτικές για την ενίσχυση μιας παρέμβασης (Epelde-Larrañaga et al., 2020). Οι συνεντεύξεις ανέδειξαν σημαντικές θεματικές κατηγορίες αναφορικά με τις προσωπικές εμπειρίες των εκπαιδευτικών μουσικής και την παρατήρηση και κατανόηση περιστατικών θυματοποίησης στο σχολείο τους.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις μετασχηματίζουν καθημερινά τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με τη μουσική, δημιουργώντας νέες μορφές έκφρασης, δημιουργίας και μάθησης (Mygdanis & Kokkidou, 2021). Τα παιδιά της ψηφιακής εποχής αποκτούν από μικρή ηλικία διευρυμένες ψηφιακές-μουσικές εμπειρίες (Leong, 2012), τις οποίες αναμένουν να συναντήσουν στη μουσική τάξη (Tobias, 2017). Μέσα από τις νέες δυνατότητες και τις προκλήσεις που αναδύονται στη διδασκαλία-μάθηση, διαμορφώνεται η προοπτική της Εκπαίδευσης 4.0, όπου οι αναδυόμενες τεχνολογίες διαμορφώνουν ένα μαθησιακό πλαίσιο ριζικά διαφορετικό από τα συμβατικά (Halili, 2019). Η παρούσα έρευνα εξετάζει τη διαμόρφωση μαθησιακών περιβαλλόντων υπό το πρίσμα της Μουσικής Εκπαίδευσης 4.0, μέσα από τον σχεδιασμό και την υλοποίηση διεπιστημονικών ST(R)EAM σεναρίων στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Απώτερος σκοπός είναι η διερεύνηση των εμπειριών μέσα από την αξιοποίηση εμβυθιστικών τεχνολογιών (εικονική & επαυξημένη πραγματικότητα) και τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) στη μουσική διδασκαλία-μάθηση. Η πρακτική εφαρμογή πραγματοποιήθηκε σε μουσικό όμιλο ιδιωτικού σχολείου στην Αθήνα, διήρκεσε 25 εβδομάδες και περιλάμβανε 23 μαθητές/τριες Γ’ έως Ε’ τάξης. Οι δραστηριότητες συνδύαζαν πρακτικές μουσικής παραγωγής, κωδικοποίησης, maker movement, τεχνολογίες εμβύθισης και ΤΝ. Η μελέτη ακολούθησε την ποιοτική προσέγγιση της «Έρευνας με Βάση τον Σχεδιασμό» (Design-Based Research), εστιάζοντας στον σχεδιασμό, την ανάπτυξη και την αξιολόγηση παρεμβάσεων σε αυθεντικά πλαίσια (Barab & Squire, 2016). Για τη συλλογή δεδομένων αξιοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις, καταγραφή παρατηρήσεων, άτυπες συζητήσεις και portfolios μαθητών/τριών. Τα ευρήματα αναδεικνύουν την προστιθέμενη αξία του σχεδιασμού και της ενσωμάτωσης πρακτικών και στρατηγικών στην προοπτική της Μουσικής Εκπαίδευσης 4.0. Τα παιδιά επέδειξαν έντονο ενδιαφέρον και ενθουσιασμό για τη συμμετοχή στις διαδικασίες. Το μαθησιακό περιβάλλον που διαμορφώθηκε ενίσχυσε τις μουσικές και τεχνολογικές τους δεξιότητες, καλλιεργώντας παράλληλα δεξιότητες του 21ου αιώνα, όπως η κριτική σκέψη, η συνεργατικότητα, η δημιουργικότητα και η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων. Συνολικά, τα αποτελέσματα καταδεικνύουν την καθοριστική σημασία της ανάπτυξης και της εφαρμογής τεχνολογικών-μουσικοπαιδαγωγικών σεναρίων, συμβάλλοντας στη δημιουργία καινοτόμων μαθησιακών πλαισίων που αντανακλούν τους σύγχρονους ψηφιακούς και πολυτροπικούς μουσικούς γραμματισμούς. Σε μια συνολική προοπτική, αξίζει να τονιστεί η ανάγκη κριτικής προσέγγισης ως προς την προσβασιμότητα των τεχνολογικών εργαλείων. Αν και τα συγκεκριμένα σενάρια δεν προϋποθέτουν υψηλές τεχνικές απαιτήσεις, η ένταξη αναδυόμενων τεχνολογιών ενδέχεται να περιορίσει την ευρεία εφαρμογή τους, εάν δεν διασφαλιστούν η ανοικτότητα και η προσαρμοστικότητα στη μουσική τάξη.

This study examines the design and implementation of educational scenarios developed with Synth4kids, an innovative music-education software environment designed for preschool education. Synth4kids provides an intuitive setting that supports musical creativity, inclusion, and differentiated instruction through emerging and assistive technologies. The intervention consisted of twelve weekly sessions, each lasting approximately 45 minutes, with four boys aged four to six at Baby Maestro Cyprus. Sessions were structured to integrate assistive technology (AT) and emerging technology (ET) features available through Synth4kids. In line with Universal Design for Learning principles, the educational activities were designed to enhance musical engagement through personalized, play-based, and interactive experiences. The findings indicate that the early integration of assistive features such as gaze control, motion tracking, tactile interfaces, and chromesthesia-related visual mappings can enhance accessibility, creativity, and social participation among learners with diverse profiles. The incorporation of Synth4kids into music teaching and learning illustrates how assistive technologies can support agency, autonomy, and collaborative creativity while contributing to pedagogical approaches that promote equity and engagement. Overall, the study suggests that the thoughtful use of digital technologies can support a more inclusive and dynamic early-childhood music-learning environment.

Η ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και των εμβυθιστικών τεχνολογιών (XR) προσφέρει νέες δυνατότητες για τον μετασχηματισμό της μουσικής εκπαίδευσης, ιδιαίτερα στο πεδίο της συμπερίληψης και της προσβασιμότητας. Η εισήγηση προτείνει ένα παιδαγωγικό πλαίσιο που αξιοποιεί τις τεχνολογίες αυτές, προκειμένου η μουσική εκπαιδευτική πράξη να γίνει βιωματική, πολυαισθητηριακή και ανοιχτή σε διαφορετικούς τρόπους έκφρασης.

The evolving landscape of digital technology has transformed musical engagement, creating new opportunities for expression, creativity, and learning. In this context, music education is undergoing a significant transformation that challenges established teaching models and expands the possibilities for participation and creative practice. This study explores the design and implementation of “Digital Little Music Makers,” a music-education proposal grounded in a constructionist perspective and integrating music production, maker practices, coding, artificial intelligence, and immersive technologies (VR/AR). It examines the pedagogical implications of these approaches through a practical intervention conducted over 30 weeks at Pierce – The American College of Greece. The study focuses on how technologically mediated making can support musical creativity, active participation, collaboration, and the development of new musical and digital literacies within an elementary school context.

Η ενδοσχολική βία και ο εκφοβισμός (Ε.ΒΙ.Ε.) αποτελούν μια συστηματική μορφή πολυθυματοποίησης, που εκδηλώνεται μέσω λεκτικών, σωματικών και διαδικτυακών επιθέσεων, με σοβαρές ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις. Ως πολύπλοκο δυσλειτουργικό φαινόμενο, απαιτεί τη συντονισμένη δράση όλων των εμπλεκόμενων πλευρών: μαθητών/τριών, εκπαιδευτικών, διευθυντών/τριών, γονέων/κηδεμόνων και φορέων χάραξης πολιτικής. Η παρούσα ποιοτική μελέτη επικεντρώνεται στη διερεύνηση, ανάλυση και ερμηνεία των στάσεων και των αντιλήψεων των εκπαιδευτικών μουσικής που διδάσκουν σε μουσικά σχολεία της Στερεάς Ελλάδας, αναφορικά με τις εκφάνσεις της Ε.ΒΙ.Ε. Βασικός στόχος είναι η ανάπτυξη προτάσεων για την πρόληψη και τον περιορισμό της ενδοσχολικής βίας. Για τη συλλογή δεδομένων πραγματοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις με δεκαέξι (16) εν ενεργεία εκπαιδευτικούς μουσικής, οι οποίοι διδάσκουν ατομικά μαθήματα οργάνου ή ομαδικά θεωρητικά μαθήματα. Εξετάζεται ο καταλυτικός ρόλος της μουσικής εκπαίδευσης τόσο ως μέσο πρόληψης όσο και ως παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει τη δυναμική των συγκρούσεων. Τα ευρήματα αποκάλυψαν κρίσιμες θεματικές ενότητες που αφορούν τις εμπειρίες των εκπαιδευτικών μουσικής, μέσα από την παρατήρηση και κατανόηση περιστατικών εκφοβισμού στη σχολική κοινότητα. Οι εκπαιδευτικοί τόνισαν την ουσιαστική επικοινωνία με τους γονείς/κηδεμόνες και την ενίσχυση της κοινότητας για ένα υποστηρικτικό δίκτυο που θα συμβάλει στην αντιμετώπιση συμβάντων Ε.ΒΙ.Ε. και τον σχεδιασμό στρατηγικών παρέμβασης. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν την αξία του θετικού κλίματος στο σχολικό περιβάλλον που ενδυναμώνει την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης των μαθητών/τριών. Αναδύθηκε ρητά η αναγκαιότητα για στοχευμένες επιμορφώσεις και προγράμματα ευαισθητοποίησης, που θα ενσωματώνουν μορφές μουσικής έκφρασης, με απώτερο σκοπό την αναγνώριση δυνατοτήτων πρόληψης περιστατικών εκφοβισμού και αντιμετώπισης του αποκλεισμού. Είναι καθοριστικής σημασίας να ακούσουμε πρωτίστως τους άμεσα εμπλεκόμενους, ώστε το σχολείο να αποτελεί χώρο προαγωγής ασφάλειας, αλληλοσεβασμού, συναισθηματικής ευημερίας, συμπεριφορών αποδοχής και κοινωνικής ανάπτυξης των μαθητών/τριών.

Η εισήγηση εξετάζει το remix ως κεντρική πρακτική της σύγχρονης ψηφιακής κουλτούρας και διερευνά τον τρόπο με τον οποίο προϋπάρχον υλικό από το ελληνικό τραγούδι επανεγγράφεται, ανασυντίθεται και κυκλοφορεί σε νέα τεχνολογικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα. Η ανάλυση εστιάζει σε πρακτικές remix, mashup, sampling και ψηφιακής επεξεργασίας, καθώς και στους τρόπους με τους οποίους οι πλατφόρμες παραγωγής και διαμοίρασης μεταβάλλουν τη σχέση δημιουργού, έργου και ακροατηρίου. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στη διακειμενικότητα, στη μουσική μνήμη, στη δημιουργική οικειοποίηση και στις μετατοπίσεις της έννοιας της αυθεντικότητας. Παράλληλα, συζητούνται ζητήματα πατρότητας και πνευματικών δικαιωμάτων που ανακύπτουν από την επαναχρησιμοποίηση μουσικού υλικού. Μέσα από αυτή την οπτική, η remix κουλτούρα προσεγγίζεται ως πεδίο όπου το ελληνικό τραγούδι αποκτά νέες σημασίες, χρήσεις και ακροατήρια, αποτυπώνοντας ευρύτερους μετασχηματισμούς της μουσικής παραγωγής, κυκλοφορίας και ακρόασης στη μεταψηφιακή συνθήκη.

Integrating acoustic ecology strategies into music education offers a productive framework for understanding and engaging with sound in everyday life. This perspective can be extended through contemporary technologies, creating new opportunities for creativity and learning. This study investigates the development and integration of STEAM educational scenarios that reflect ubiquitous acoustic ecologies to enhance primary music education. The study, conducted at Pierce – The American College of Greece, involved fifth- and sixth-grade students over a 15-week period. The programme was structured around the STEAM model and incorporated hands-on activities that promoted collaboration, project-based learning, and inquiry-based learning. Elements from existing practices, such as soundwalks, were used and expanded based on contemporary digital and multimodal literacies. Students engaged with technological tools and practical activities that connected music with environmental sounds. The findings demonstrated numerous advantages for students, including increased participation and interest in music and the development of self-regulation, creativity, innovation, and ecological awareness. The integration of technologies such as 3D printing and artificial intelligence further enriched the educational experience. This research underscores the potential for integrating ubiquitous acoustic ecologies into primary music education to provide enriching and meaningful learning experiences, opening new pathways for music education and student development.

Η αξιοποίηση παιχνιδιών στην εκπαιδευτική διαδικασία έχει καταδείξει την παιδαγωγική της αξία, ειδικά για την καλλιέργεια της δημιουργικότητας και της κριτικής σκέψης των μαθητών. Τα παιχνίδια δημιουργούν ένα περιβάλλον μάθησης που ενθαρρύνει την ενεργή συμμετοχή, τη συνεργασία και την εξερεύνηση μέσω πειραματισμού. Μέσω της ενσωμάτωσης παιχνιδιών στην εκπαίδευση, οι μαθητές μπορούν να αφομοιώσουν περίπλοκες έννοιες με πιο βιωματικό και διαδραστικό τρόπο, προάγοντας έτσι μια βαθύτερη κατανόηση των θεμάτων. Η παρούσα εργασία παρουσιάζει τη σχεδίαση και ανάπτυξη του μουσικού εκπαιδευτικού λογισμικού DJ Ostomachion. Βασισμένο στο Οστομάχιο του Αρχιμήδη, προσομοιώνει το αρχαιότερο μαθηματικό παζλ, ενώ λειτουργεί ταυτόχρονα και ως μουσικό sampler με προηχογραφημένα μουσικά δείγματα. Καθένα από τα δεκατέσσερα γεωμετρικά του κομμάτια διαθέτει οκτώ διαφορετικά ηχητικά δείγματα, τα οποία προσαρμόζονται ανάλογα με τη θέση στην οποία τοποθετείται κάθε πλακίδιο. Με αυτόν τον τρόπο, επιτρέπει στους μαθητές να δημιουργούν διαφορετικά σχέδια, ανάλογα με τις διαφορετικές λύσεις του Οστομάχιου, ενώ παράλληλα μπορούν να συνθέτουν και να δημιουργούν τις δικές τους μουσικές παραγωγές. Παράλληλα, η εφαρμογή υποστηρίζει δυνατότητες ηχογράφησης, όπου τα παιδιά μπορούν να δημιουργήσουν το δικό τους ξεχωριστό sampler. Η εφαρμογή αυτή σχεδιάστηκε με γνώμονα την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Στόχος είναι η μάθηση να είναι παιγνιώδης, διαδραστική και ευχάριστη, προσφέροντας μια διαθεματική προοπτική διασύνδεσης των μαθηματικών με τη μουσική. Μέσα από παιχνιδοκεντρικές πρακτικές, οι μαθητές ανακαλύπτουν γεωμετρικές έννοιες όπως η συμμετρία, η χωρική ανάλυση και οι μετασχηματισμοί, ενώ ενισχύουν τη δημιουργικότητά τους μέσω της μουσικής σύνθεσης και του αυτοσχεδιασμού. Η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στους τρόπους με τους οποίους η εφαρμογή μπορεί να ενσωματωθεί στη διδασκαλία τόσο των μαθηματικών όσο και της μουσικής, προσφέροντας πρακτικές εφαρμογές και στρατηγικές για την ενίσχυση της συνεργατικής μάθησης και της επίλυσης προβλημάτων.

The continuing evolution of technology is reshaping physical and digital musical worlds, creating new opportunities for expression, interaction, and education. The proliferation of digital media has contributed to a shift towards expanded learning experiences that extend beyond conventional teaching environments. This research examines the design and development of learning environments in line with the Music Education 4.0 perspective. The primary purpose was to examine the incorporation of immersive technologies (virtual, augmented, and mixed reality) and artificial intelligence through educational scenarios that align with the transdisciplinary ST(R)E(A)M framework (Science, Technology, Reading/Writing, Engineering, Arts, Mathematics), in elementary school music education. The research methodology followed a qualitative Design-Based Research approach. The findings indicate that children demonstrated a keen interest and willingness to participate, while developing a range of musical and technological proficiencies. More broadly, the study contributes to ongoing discussion of how emerging technologies can be integrated effectively into music classrooms through innovative pedagogical strategies and frameworks.

The “Little Musicians DIY Orchestra” initiative, implemented at Pierce – The American College of Greece, combines STEAM principles with the Universal Design for Learning (UDL) framework to foster inclusion, creativity, and collaborative learning in fourth-grade classrooms. Over an eight-week intervention involving four Grade 4 classes, the programme employed practical strategies to enhance students’ musical and social skills through small-group DIY orchestras. The design emphasised multiple means of engagement, representation, and expression, aligning with UDL principles. Activities incorporated differentiated instruction, adapting tasks to students’ abilities, preferences, and prior knowledge to ensure progress at their own pace. Collaborative learning promoted teamwork, communication, and mutual support, while formative assessment—including ongoing observation, peer feedback, and written reflection—guided instruction and encouraged self-regulation. Data collection included semi-structured interviews with 20 purposively sampled students, teacher-researcher observations organised using observation keys, informal discussions, and written materials, including portfolios documenting musical and technological creations. The study examined how student-led orchestras can support creativity, collaboration, and participation in an inclusive environment. This research explored how implementing UDL principles fosters an environment where all students—regardless of learning differences—actively engage in music-making. It highlights the role of instrument choice (physical or digital) in enhancing creativity and self-regulation, as well as the contribution of collaborative orchestra-building to social skills such as teamwork and mutual respect. The findings are intended to inform inclusive educational practices by illustrating how music can bridge differences and empower learners in a dynamic, supportive setting.

Recent technological advancements continue to reshape the ways in which people experience music, creating new possibilities for musical expression, interaction, and learning. Children growing up in the digital age encounter an expanding range of musical experiences and preferences. As digital media transform perceptions of musical praxis and generate new forms of meaning-making, music education faces significant challenges in designing learning environments that respond to these developments. This research investigates the emergence and development of learning environments within the framework of Music Education 4.0. Its main objective is to design and implement teaching scenarios aligned with the interdisciplinary ST(R)E(A)M framework (Science, Technology, Reading/Writing, Engineering, Arts, and Mathematics) in primary education. The study focuses on the experiences of fourth- and fifth-grade elementary school students and examines the integration of immersive technologies—virtual, augmented, and mixed reality—and artificial intelligence into these learning environments. The intervention was carried out at a private elementary school in Athens, Greece, over a period of twenty weeks. Twenty students, evenly distributed between the fourth and fifth grades, participated in the study. The qualitative methodology draws on Design-Based Research, emphasizing the design, development, implementation, and evaluation of an educational intervention in authentic teaching and learning settings. Four data-collection techniques were employed: semi-structured focus-group interviews with students, observations by the teacher-researcher, informal discussions within and outside the classroom, and analysis of the children’s music-technological creations. The anticipated contribution of the research is to broaden understanding of how Music Education 4.0 teaching scenarios can be designed by integrating immersive technologies and artificial intelligence within an ST(R)E(A)M context. At the same time, the use of Design-Based Research opens new methodological perspectives for research in music education.

Recent technological developments have substantially changed the ways in which people engage with music. Children growing up in the digital age encounter an expanding range of musical experiences and genres, while digital learning environments and software designed for preschool education continue to develop. Integrating contemporary technologies into music education creates new opportunities for multimodal musical engagement, imagination, and the understanding of musical concepts, while also introducing pedagogical and practical challenges. Research indicates that digital media can support positive learning outcomes even among preschool-aged children. In this context, virtual instruments and digital music games have expanded possibilities for listening, performing, creating, and receiving visual and interactive feedback. Technologies such as sensors, tangible interfaces, smart textiles, and virtual reality applications can further enrich music learning by enabling forms of interaction that would otherwise be difficult to realize. Although the role of technology in early childhood education has been studied for more than two decades, music education has been slower to adapt to the contemporary digital context, and many teaching approaches still draw primarily on models developed before the widespread use of digital media. This presentation examines an educational intervention designed to integrate digital media into preschool and early-primary music education through Synth4kids, an educational music software environment based on a virtual synthesizer. The activities followed a project-based perspective, emphasizing creativity through active participation in authentic scenarios, and were aligned with Renwick’s concurrent learning spiral theory. They were designed to be adaptable within and beyond the classroom, reflecting the interaction between formal and informal learning environments. The research findings indicate the development of a technology-rich learning environment in which children participated actively and enthusiastically in authentic music teaching and learning situations. Their engagement was associated with transformed learning experiences and the acquisition of new musical and technological skills.

The sounds surrounding us significantly impact our daily lives, influencing the ways we interact with the environment. Advancements in technology have revolutionized our relationship with music and sound, leading to the emergence of new and diverse forms of expression, creation, and learning. Research on soundscapes within acoustic ecology has contributed to a deeper understanding and appreciation of sound, particularly within its environmental and contextual settings. This study proposes the design, development, and practical application of an interdisciplinary approach that integrates music with maritime studies to create immersive learning experiences reflecting ubiquitous acoustic ecologies. The intervention took place at Pierce – The American College of Greece Elementary School and focused on fifth- and sixth-grade students. It utilized hands-on activities based on the STEAM model, which emphasized collaboration, inquiry-based learning, and project-based learning to create authentic and meaningful music learning environments. The findings revealed that the activities provided novel experiences for the students, who were eager and enthusiastic participants, developing new musical and technological skills while broadening their learning experiences and enhancing their creativity and ecological awareness.

Οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών έχουν μετασχηματίσει τους τρόπους με τους οποίους τα άτομα έρχονται σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέες μορφές έκφρασης, δημιουργίας και μάθησης. Σε αυτό το πλαίσιο, η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των ανθρώπων, επηρεάζοντας καταλυτικά τόσο τις διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας και μάθησης όσο και τις πρακτικές μουσικής δημιουργίας. Η παρούσα εισήγηση συζητά τα αποτελέσματα από την αξιοποίηση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης σε δημιουργικές και συνθετικές στρατηγικές στην πρωτοβάθμια μουσική σχολική εκπαίδευση. Πιο συγκεκριμένα, σε μία ομάδα είκοσι τεσσάρων παιδιών (Γ’ – Ε’ τάξης) στο δημοτικό σχολείο του Pierce – The American College of Greece και για περίοδο δέκα εβδομάδων, εφαρμόστηκαν διδακτικά σενάρια με έμφαση στην ένταξη των αναδυόμενων τεχνολογιών στη μουσική παραγωγή και δημιουργία. Στη βάση του δια-επιστημονικού μοντέλου STEAM, οι δράσεις διευρύνθηκαν με στοιχεία τεχνητής νοημοσύνης που αντλούσαν από διαφορετικά γνωστικά πεδία. Για τη συλλογή των δεδομένων αξιοποιήθηκαν η συμμετοχική παρατήρηση, άτυπες συζητήσεις με τα παιδιά, συνεντεύξεις ομάδων εστίασης και γραπτές διαμορφωτικές αξιολογήσεις. Οι μαθητές φάνηκε να αγκαλιάζουν τις δραστηριότητες με ενθουσιασμό, ειδικά αυτές που περιλάμβαναν τεχνητή νοημοσύνη, ενθαρρύνοντάς τους να εξερευνήσουν νέους τρόπους έκφρασης και δημιουργίας. Τα προκαταρκτικά ευρήματα δείχνουν ότι η χρήση τέτοιων εργαλείων ενθαρρύνει τη συμμετοχή, βελτιώνει την κατανόηση μουσικών εννοιών, ενώ παράλληλα αναπτύσσει τη δημιουργικότητα και την υπολογιστική σκέψη. Ταυτόχρονα, οι μαθητές επέδειξαν σημαντικά στοιχεία αντίληψης των ενδεχόμενων προκλήσεων της τεχνητής νοημοσύνης και τοποθετήθηκαν κριτικά, κυρίως σε ζητήματα διαφάνειας, αξιοπιστίας και ηθικής. Καταλήγοντας, τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας παρέχουν σημαντικές ενδείξεις για τον δυνητικό ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης σε μαθήματα μουσικής, διαμορφώνοντας παράλληλα νέες δυνατότητες αλλά και νέες προκλήσεις για το πεδίο της μουσικής παιδαγωγικής.

Η αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών μετασχηματίζει καθημερινά τους τρόπους που τα άτομα αλληλεπιδρούν με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέες μορφές μουσικής μάθησης. Τα παιδιά της σύγχρονης ψηφιακής εποχής, ήδη από την προσχολική ηλικία, έχουν αποκτήσει τεχνολογικές και μουσικές εμπειρίες, τις οποίες αναμένουν να συναντήσουν στη μουσική τάξη. Σε αυτό το εξελισσόμενο εκπαιδευτικό περιβάλλον, είναι επιτακτική η ανάγκη ενσωμάτωσης τεχνοκεντρικών διδακτικών δράσεων. Η παρούσα εισήγηση εστιάζει στη σχεδίαση, την ανάπτυξη και την πρακτική εφαρμογή ενός πρωτότυπου διαδικτυακού μουσικού εκπαιδευτικού λογισμικού, το οποίο αντλεί από τη ζωή της Μαρίας Κάλλας για μια πρώτη επαφή των μαθητών με το έργο και τους τρόπους ερμηνείας της, καθώς και την καλλιέργεια δεξιοτήτων ακρόασης. Η αξιοποίηση πραγματοποιήθηκε μέσα από ένα διδακτικό σενάριο τεσσάρων εβδομάδων για το μουσικό είδος της όπερας, στη Δ΄ τάξη του Δημοτικού Σχολείου του Pierce – The American College of Greece. Για την αξιολόγηση του εκπαιδευτικού λογισμικού συλλέχθηκαν δεδομένα μέσω συμμετοχικής παρατήρησης από τον εκπαιδευτικό-ερευνητή, ημιδομημένες συνεντεύξεις ομάδων εστίασης με τους μαθητές και άτυπες συζητήσεις εκτός της τάξης. Οι δράσεις φάνηκε να ελκύουν το ενδιαφέρον των μαθητών, οι οποίοι ενεπλάκησαν ενεργά, προτείνοντας βελτιώσεις τόσο για το ίδιο το λογισμικό όσο και για τις μορφές ένταξής του.

Οι ήχοι γύρω μας ασκούν καθοριστική επιρροή στην καθημερινότητα και διαμορφώνουν την αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν μετασχηματίσει τους τρόπους που ερχόμαστε σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέες και διευρυμένες μορφές έκφρασης, δημιουργίας και εκπαίδευσης, αναδεικνύοντας μια διαφορετική αντίληψη του φαινομένου του ήχου, στο πλαίσιο των διάχυτων ακουστικών οικολογιών. Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η σχεδίαση και υλοποίηση μίας καινοτόμου πρότασης στα μαθήματα μουσικής αντλώντας από τις διάχυτες ακουστικές οικολογίες για τη διασύνδεση μουσικής και ναυτιλίας. Η παρέμβαση εφαρμόστηκε στο Δημοτικό Σχολείο του Pierce – The American College of Greece, σε τμήματα Ε' και Στ' τάξης και περιλάμβανε πρακτικές δραστηριότητες σύμφωνα με το μοντέλο STEAM με έμφαση στην ομαδοσυνεργατικότητα, την ανακαλυπτική μάθηση και τη μάθηση βάσει έργου για τη δημιουργία αυθεντικής μουσικής διδασκαλίας-μάθησης. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι οι δραστηριότητες προσέφεραν νέες εμπειρίες στους μαθητές, οι οποίοι ενεπλάκησαν ενεργά και με ενθουσιασμό, αποκτώντας νέες μουσικές και τεχνολογικές δεξιότητες, ενισχύοντας, παράλληλα, τη δημιουργικότητα και την οικολογική τους αντίληψη.

Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας τα τελευταία χρόνια έχει μεταμορφώσει τους τρόπους που οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με τη μουσική, δημιουργώντας προϋποθέσεις για νέες μορφές μουσικής δημιουργίας, έκφρασης και μάθησης. Τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα ψηφιακό περιβάλλον και αποκτούν τεχνολογικές δεξιότητες συνυφασμένες με τις μουσικές τους εμπειρίες, τις οποίες αναμένουν να αξιοποιήσουν και στη μουσική τάξη. Με αυτόν τον τρόπο, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να αναστοχαστούν και να επανεξετάσουν τις μορφές ενσωμάτωσης των ψηφιακών μέσων στις διαδικασίες διδασκαλίας-μάθησης στη βάση των αναγκών των μαθητών τους για συμμετοχή σε τεχνολογικές παιδαγωγικές δραστηριότητες. Το παρόν άρθρο συζητά τα αποτελέσματα πιλοτικής παρέμβασης σε μία ομάδα είκοσι παιδιών (Γ’ – Ε’ τάξης) στο δημοτικό σχολείο του Pierce – The American College of Greece. Για διάστημα τριάντα εβδομάδων, εφαρμόστηκαν μουσικοπαιδαγωγικά σενάρια που αντλούσαν από το διεπιστημονικό μοντέλο STEAM, μέσα από διαδικασίες μουσικής παραγωγής, διάχυτου μουσικού υπολογισμού, στρατηγικές κωδικοποίησης, maker movement και συνεργατικές πρακτικές DIY. Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι οι νεαροί μαθητές αγκάλιασαν τις δραστηριότητες με ενθουσιασμό και ενεπλάκησαν με ενεργό και δημιουργικό τρόπο στις διαδικασίες. Φάνηκε ότι το νέο μαθησιακό περιβάλλον ενίσχυσε τις μουσικές και τεχνολογικές τους δεξιότητες, διαμορφώνοντας νέες εμπειρίες, ανοίγοντας νέους δρόμους στη μουσική εκπαίδευση.

The rapid evolution of emerging technologies over recent years has transformed the ways in which people interact and engage with music, expanding opportunities for musical creation, expression, learning, and education. Children grow up in digital environments and acquire technological skills that are intertwined with their musical experiences and that they may later expect to use in the music classroom. From an expanded educational perspective, digital media and emerging technologies can support the development of new technological-musical learning environments. Current research has indicated their positive potential for cultivating musical creativity and fostering equity in music classrooms. Accordingly, music educators need to reconsider how digital media are incorporated into teaching and learning in relation to students’ needs for participation in technology-mediated pedagogical activities. This presentation discusses the results of a pilot intervention at the elementary school of Pierce – The American College of Greece, involving eighteen children from Grades 3–5 in innovative technological approaches to music learning. Over a period of twenty weeks, music-education scenarios were designed and implemented drawing on music production techniques, ubiquitous music computing, the Internet of Musical Things, STEAM and maker practices, and collaborative DIY activities. The primary aim was to investigate how these practices could cultivate students’ musical creativity and to examine the knowledge, skills, and experiences they acquired. Particular attention was given to understanding how students participated actively in the teaching and learning processes. Findings from observations, semi-structured interviews, informal discussions, written formative assessment, and portfolios revealed that students embraced the activities enthusiastically and engaged in music-making as active agents. Overall, participants reported that the learning environment enhanced their engagement and transformed their experiences, suggesting new pathways for music education within the emerging digital musical landscape.

Technological developments over recent decades have transformed the ways in which children interact with sound and music, offering new and extended forms of expression, creation, and learning. From a ubiquitous computing perspective, this digital environment can provide opportunities for constructing a broader framework of sound perception, musical praxis, and creative development. The development of cross-platform digital environments and the growing variety of hardware and software have contributed to an emerging context of ubiquitous acoustic ecologies. The aim of this research is to implement educational scenarios in music lessons from the perspective of ubiquitous music ecologies through a pilot study with children aged 7–9 in a conservatory setting in Greece. The activities were designed according to a STEAM project-based learning approach and incorporated cooperative learning, transdisciplinary connections, game-based and playful learning, augmented reality, and authentic problem-solving experiences. Analysis revealed four emerging thematic categories related to the development of auditory perception, musical creativity, computational thinking, and the shaping of digital and physical musical worlds. The results of the educational intervention highlighted the role of the ubiquitous music ecologies perspective in the design of the activities and indicated that it broadened students’ musical experiences and horizons.

Στον σύγχρονο ψηφιακό πολιτισμό, τα βιντεοπαιχνίδια συνιστούν συχνά αναπόσπαστο μέρος της ζωής των παιδιών και των εφήβων. Είναι ίσως μία από τις δημοφιλέστερες μορφές ψυχαγωγίας που επηρεάζει πτυχές της καθημερινότητας των παικτών και των παικτριών και παράλληλα συμβάλλει στη γνωστική, κινητική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξή τους. Όπως σε όλα τα οπτικοακουστικά μέσα (π.χ. κινηματογράφος, animation), ο ρόλος της μουσικής και του ήχου είναι καθοριστικός. Από την εμφάνιση των πρώτων βιντεοπαιχνιδιών και παρά τους αρχικούς τεχνικούς περιορισμούς, οι κατασκευαστές έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στην ηχητική συνοδεία με σκοπό να ενισχυθεί η εικόνα, η πλοκή και οι χαρακτήρες των παιχνιδιών. Σήμερα, οι συνθέτες επιδιώκουν να δημιουργήσουν μουσική που διαμορφώνει την ταυτότητα του βιντεοπαιχνιδιού. Η χρήση των βιντεοπαιχνιδιών στο μάθημα της μουσικής μπορεί να προσφέρει νέες ευκαιρίες για μουσική μάθηση και κίνητρα για ενεργή συμμετοχή σε δράσεις. Το μάθημα γίνεται πιο ελκυστικό και παράλληλα βελτιώνονται οι μουσικές και τεχνολογικές δεξιότητες. Ωστόσο, κατά τον σχεδιασμό διδακτικών σεναρίων με βιντεοπαιχνίδια, είναι απαραίτητο να λαμβάνονται υπόψη και ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν. Ενδεικτικά, η καταλληλότητα των βιντεοπαιχνιδιών και ο βαθμός στον οποίο όλοι οι μαθητές και οι μαθήτριες έχουν πρόσβαση αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την αποτελεσματική ένταξη βιντεοπαιχνιδιών στη σχολική μουσική τάξη. Η παρούσα εισήγηση περιλαμβάνει προτάσεις αξιοποίησης των βιντεοπαιχνιδιών σε διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας-μάθησης. Μέσα από σχετικές δραστηριότητες, οι μαθητές και οι μαθήτριες έχουν τη δυνατότητα να εντοπίσουν τις λειτουργίες της μουσικής, να αναστοχαστούν σχετικά με τον ρόλο των ήχων στην πλοκή της ιστορίας του παιχνιδιού (τόπος, χρόνος, πολιτισμός, φύλο, εθνότητα), να αναπτύξουν την ενεργητική ακρόαση, τη μουσική εκτέλεση και τη μουσική δημιουργία, καθώς και να σχεδιάσουν και να κατασκευάσουν το δικό τους βιντεοπαιχνίδι με τη χρήση οπτικού προγραμματισμού. Οι δράσεις είναι ανοιχτές και προσαρμόσιμες σε ποικίλα μαθησιακά μουσικά περιβάλλοντα και προσφέρουν δυνατότητες για δημιουργικές επεκτάσεις.

Η ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη των τελευταίων ετών έχει μετασχηματίσει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με τη μουσική. Τα παιδιά της σύγχρονης ψηφιακής εποχής μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον που διευρύνει καθημερινά τις εμπειρίες και τις μουσικές τους προτιμήσεις. Οι εξελίξεις αυτές έχουν οδηγήσει στη σχεδίαση ψηφιακών μαθησιακών περιβαλλόντων και λογισμικών προσανατολισμένων στην προσχολική ηλικία, προκρίνοντας τη διαμόρφωση ενός παιδαγωγικού πλαισίου ριζικά διαφορετικού από το συμβατικό. Ωστόσο, η μουσική παιδαγωγική δεν φαίνεται να ευθυγραμμίζεται με το νέο ψηφιακό εκπαιδευτικό συμφραζόμενο, δίνοντας έμφαση σε μουσικά διδακτικά μοντέλα που έχουν σχεδιαστεί δεκαετίες πριν και, όπως είναι αναμενόμενο, δεν περιλαμβάνουν δράσεις με την αξιοποίηση ψηφιακών τεχνολογιών στο περιεχόμενό τους. Το παρόν άρθρο συζητά τα ευρήματα από μία εκπαιδευτική παρέμβαση για την ένταξη και χρήση ψηφιακών μέσων στον χώρο της προσχολικής και πρωτοσχολικής μουσικής εκπαίδευσης, αξιοποιώντας το μουσικό εκπαιδευτικό λογισμικό Synth4kids. Τα αποτελέσματα της έρευνας καταδεικνύουν τη διαμόρφωση ενός νέου τεχνοκεντρικού μαθησιακού περιβάλλοντος όπου τα παιδιά βρήκαν νόημα και συμμετείχαν ενεργά και με ενθουσιασμό σε αυθεντικές περιστάσεις μουσικής διδασκαλίας-μάθησης, οδηγώντας στον μετασχηματισμό των εμπειριών τους και στην απόκτηση νέων μουσικών και τεχνολογικών δεξιοτήτων.

In recent years, there has been increasing interest in applying eye-tracking methodologies to musical processes such as perception, cognition, and engagement, particularly in music reading and music-making (Fink et al., 2018). During the last decade, eye-tracking tools have also been developed to support musical expression among people with disabilities (Hornof, 2014). Much less research, however, has examined their role in music education and in students’ engagement with music. Eye-tracking practices can provide extended multimodal forms of learning (Jarodzka et al., 2017), and their use in music lessons may support new musical experiences, deeper understanding, and the development of creativity. Synth4kids is an original interactive educational application created by the author for music lessons with students aged 5–8. It combines elements from traditional music-pedagogical approaches—Dalcroze Eurhythmics, the Kodály Method, and Orff Schulwerk—with emerging educational technologies, including ubiquitous computing, IoT, augmented reality, QR codes, and camera tracking, thereby extending possibilities for music-making—including performance, production, and arranging—as well as for teaching and learning (Mygdanis, 2021). One of the most prominent features incorporated into the latest version is eye-tracking capability via a webcam. This presentation emphasizes the practical application of Synth4kids’ eye-tracking function in two music classes in Greece and Cyprus with students aged 6–7. The educational interventions took place simultaneously, using eye-tracking practices as the primary methodological tool. Music-pedagogical activities focused on cooperative and inquiry-based teaching and learning, interdisciplinarity, and game-based learning. The ultimate aim was to investigate how eye-tracking practices at these ages can support meaningful understanding of abstract music-theoretical concepts and the development of creativity. The results may shed light on the ways in which eye-tracking techniques can enhance music teaching and learning with young children and contribute to the formation of a technologically enriched music-education context with new orientations.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών έχουν μετασχηματίσει τις μουσικές εμπειρίες των μαθητών, δημιουργώντας νέες μορφές μουσικής έκφρασης, δημιουργίας και μάθησης. Αν και υπάρχουν, πλέον, αρκετά δεδομένα για την αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων στη μουσική εκπαίδευση, η χρήση σε μαθήματα μουσικής φαίνεται να είναι περιορισμένη εξαιτίας της έλλειψης μουσικής-τεχνολογικής κατάρτισης και του δισταγμού των εκπαιδευτικών για δράσεις με τεχνολογία (Bauer, 2020). Η πανδημική κρίση του COVID-19 έφερε ξανά στο προσκήνιο τα προβλήματα αυτά με πιεστικό τρόπο, καθώς διαφάνηκε ότι οι πρακτικές που εφαρμόζονται στη δια ζώσης διδασκαλία δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτούσιες στο ψηφιακό περιβάλλον (Schiavio et al., 2021). Στην αναζήτηση νέου εκπαιδευτικού υλικού, οι εκπαιδευτικοί χρησιμοποίησαν πληθώρα ψηφιακών αντικειμένων, κάποια εκ των οποίων είχαν παιδαγωγικά αποτελέσματα ενώ άλλα όχι. Σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας, αναδύθηκαν προβληματισμοί περί της καταλληλότητας ενός λογισμικού στην εκπαιδευτική μουσική διδασκαλία. Το εκπαιδευτικό λογισμικό αποτελεί ένα ψηφιακό τεχνολογικό προϊόν που εστιάζει στην υποστήριξη της διδασκαλίας και την ενίσχυση των διαδικασιών της μάθησης (Κόμης, 2018· Δημητριάδης, 2015). Η σχεδίασή του ακολουθεί συγκεκριμένες γνωστικές, διδακτικές, παιδαγωγικές και τεχνολογικές προδιαγραφές (Τζιμογιάννης, 2019), μέσα από έναν συνδυασμό μεθοδολογιών, θεωριών μάθησης, διδακτικών μοντέλων και προσεγγίσεων στη βάση της συμβατότητας και της συμπληρωματικότητάς τους (Κόμης, 2018). Η αξιοποίηση ενός ψηφιακού αντικειμένου σε διαδικασίες διδασκαλίας-μάθησης συνδέεται άμεσα με τις στρατηγικές που υιοθετούνται στην εκάστοτε τάξη, υποστηρίζοντας προκαθορισμένους εκπαιδευτικούς στόχους (Τζιμογιάννης, 2019). Ανάλογα με τον προσανατολισμό της ανάπτυξης, υπάρχουν διακριτές κατηγορίες εκπαιδευτικών λογισμικών –εξάσκησης, προσομοίωσης, πολυμέσων, παιχνίδια κ.ά. (Δημητριάδης, 2015). Η παρούσα εισήγηση εστιάζει στον σχεδιασμό ενός μοντέλου επιλογής εκπαιδευτικών λογισμικών σε διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας-μάθησης. Αντλώντας από τα σύγχρονα μοντέλα ενσωμάτωσης της τεχνολογίας στην εκπαίδευση, οι άξονες ανάπτυξης εστιάζουν σε τεχνολογικά ζητήματα –προσβασιμότητα, συμβατότητα, κόστος–, ζητήματα περιεχομένου –πολυτροπική παρουσίαση, είδος ψηφιακού αντικειμένου–, μεθόδους αξιολόγησης –για τους μαθητές και τον εκπαιδευτικό–, διασύνδεση με σύγχρονες μουσικοπαιδαγωγικές προσεγγίσεις –διαθεματικότητα, ενεργητική μάθηση, συνεργατικές πρακτικές κ.ά.–, φιλοσοφικές και θεωρητικές αρχές –θεωρίες μάθησης, εκπαιδευτικός σχεδιασμός. Οι άξονες αυτοί λειτουργούν σε ένα πλαίσιο αλληλοσυμπλήρωσης. Μέσα από την ανάπτυξη του μοντέλου, διαφαίνεται ότι η επιλογή και η αξιοποίηση ψηφιακών αντικειμένων δεν συντελεί αναπόφευκτα στην ποιοτική βελτίωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας, καθώς οποιοδήποτε ψηφιακό εργαλείο δεν μπορεί να συνεισφέρει στη διαδικασία της μάθησης όταν δεν έχει διαμορφωθεί ένα κατάλληλο τεχνολογικό-παιδαγωγικό πλαίσιο. Καθώς ένα εκπαιδευτικό λογισμικό αποτελεί ένα γνωστικό εργαλείο (Δημητριάδης, 2015), οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να μπορούν να ενσωματώνουν οποιοδήποτε ψηφιακό αντικείμενο σε μουσικοπαιδαγωγικές δράσεις, προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες συνθήκες της τάξης τους και σε ένα κατάλληλα διαμορφωμένο τεχνολογικό-παιδαγωγικό περιβάλλον, ώστε η αξιοποίησή του να έχει προστιθέμενη αξία στις διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας-μάθησης.

In recent years, growing interest among music educators and researchers has focused on the intersection of maker culture and music education. Maker culture is closely connected with STEAM education and emphasizes project-based learning through collaborative and authentic problem-solving. Although such activities are increasingly present in schools, hands-on maker practices have not yet been widely adopted in conservatory settings. This presentation discusses the incorporation of maker culture activities into a music theory class at a Greek conservatoire with four students aged 6–7. The study focused on students’ learning processes and their perceptions of the value of the maker intervention for musical understanding. Over a four-month period, the group participated in hands-on musical activities using the Synth4kids application. Synth4kids is an original web-audio application designed for use in music teaching and learning with young children. It integrates elements from traditional music-pedagogical approaches—Dalcroze Eurhythmics, Orff Schulwerk, and the Kodály Method—with features aligned with current developments in music, technology, and education, including ubiquitous music, the Internet of Musical Things, augmented reality, and QR codes. One of its prominent features is compatibility with the Leap Motion sensor and the Makey Makey interface, extending possibilities for music-making, teaching, and learning through the construction and connection of tangible musical artifacts, instruments, and sound-based interfaces. Activities followed a STEAM project-based learning perspective and provided students with cooperative, interdisciplinary, game-based, and authentic problem-solving experiences. Findings from observation, semi-structured interviews, informal discussions, and written formative assessment indicate that the students embraced the maker culture activities enthusiastically and engaged in music-making as active agents. Overall, participants reported that the new learning environment enhanced their engagement and transformed their musical learning experiences.

Η σχέση των ατόμων με τους ήχους μετασχηματίζεται και αποκτά νόημα μέσα από το κοινωνικό-πολιτισμικό συμφραζόμενο. Η εκδήλωση του ενδιαφέροντος των τελευταίων δεκαετιών για το «ηχοτοπίο» δημιούργησε νέες προοπτικές στη μουσική εκπαίδευση. Έτσι, η ακουστική οικολογία συνέβαλε σε μία διευρυμένη προσέγγιση της μουσικής παράλληλα με την ανάπτυξη της περιβαλλοντικής συνείδησης. Μεθοδολογικά στηρίζεται στην ενεργητική ακρόαση όπου ο ήχος γίνεται αντιληπτός ως κίνηση, ως μέσο για δημιουργία και ως διασύνδεση με το περιβάλλον και τον πολιτισμό. Η απότομη μετάβαση σε εξ αποστάσεως περιβάλλοντα κατά την περίοδο της πανδημικής κρίσης του COVID-19 αποτέλεσε πρόκληση για όλα τα πεδία της εκπαίδευσης. Οι πρακτικές που πραγματοποιούνταν στην τάξη ήταν δύσκολο να μεταφερθούν αυτούσιες στο ψηφιακό περιβάλλον και έγινε αντιληπτή η ανάγκη επανακαθορισμού των διδακτικών στρατηγικών. Η διαμόρφωση των νέων αυτών προσεγγίσεων και η διεύρυνση των ήδη υφιστάμενων οδηγούν, αναπόφευκτα, και στον μετασχηματισμό βασικών εννοιών της ακουστικής οικολογίας (όπως η κίνηση και η ηχητική δημιουργία) στη βάση του σύγχρονου ψηφιακού πολιτισμού. Επεκτείνοντας την άποψη του Schafer (1977), ότι το ηχοτοπίο του κόσμου αλλάζει και το ακουστικό περιβάλλον γίνεται ριζικά διαφορετικό από αυτό που ο άνθρωπος έχει συνηθίσει, διαπιστώνουμε ότι η τάση αυτή εντείνεται στη σημερινή κοινωνία, όπου αναπτύσσονται νέοι ψηφιακοί γραμματισμοί. Η παρούσα εισήγηση προτείνει μία διδακτική πρόταση για την παιδαγωγική του ήχου που μπορεί να εφαρμοστεί σε ποικίλα μαθησιακά περιβάλλοντα με παιδιά ηλικίας 7 έως 11 ετών, αξιοποιώντας τη χρήση ψηφιακών οπτικοακουστικών εργαλείων (SoundBlocks, Sampler, Scratch) και τεχνολογικών μέσων (Makey-Makey). Βασικός στόχος είναι η βελτίωση της αντιληπτικής τους ικανότητας με την εμπλοκή σε δημιουργικές δράσεις (π.χ. συνθέσεις ηχοτοπίων) και σε οπτικοακουστικές αφηγήσεις. Ταυτόχρονα, τα παιδιά γίνονται διαμορφωτές του φυσικού και ψηφιακού τους κόσμου και αναπτύσσεται η υπολογιστική σκέψη μέσα σε ένα διαδραστικό περιβάλλον. Στη διδακτική προέκταση της παρούσας πρότασης μπορούν να ενταχθούν στοιχεία επαυξημένης πραγματικότητας και παιχνιδοποίησης.

Το παιχνίδι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των παιδιών. Σε όλες τις κοινωνίες εντοπίζονται ποικίλες μορφές που βρίσκονται στο κέντρο του εκάστοτε πολιτισμού. Η σημασία και η αξία του παιχνιδιού έχουν αναγνωριστεί για τη γνωστική, κινητική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Στη σύγχρονη εποχή που είναι σε μεγάλο βαθμό ψηφιακή, ένα σημαντικό μέρος της ζωής των παιδιών περιλαμβάνει τη χρήση ψηφιακών εφαρμογών και, κατ’ επέκταση, ψηφιακών παιχνιδιών. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται όλο και πιο έντονη η ενσωμάτωση ψηφιακών εκπαιδευτικών παιχνιδιών σε μαθήματα. Η ερευνητική δραστηριότητα στο πεδίο συγκλίνει στο ότι η αξιοποίησή τους σε τυπικές ή άτυπες διαδικασίες διδασκαλίας-μάθησης οδηγεί στην αύξηση του ενδιαφέροντος των μαθητών, αναπτύσσοντας κίνητρα για ενεργή συμμετοχή στο μάθημα μέσα από τη διασκέδαση και την παιγνιώδη αλληλεπίδραση. Επ’ αυτού, η σχεδίαση ενός ψηφιακού εκπαιδευτικού παιχνιδιού αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την αποτελεσματική του αξιοποίηση στην εκπαιδευτική διαδικασία. Αντανακλώντας στοιχεία από το παιχνίδι ως δραστηριότητα, θα πρέπει να στοχεύει στη διαμόρφωση πλούσιων μαθησιακών περιβαλλόντων, μέσα από συγκεκριμένους διδακτικούς στόχους, στη βάση των σύγχρονων θεωριών μάθησης και των ιδιαίτερων ηλικιακών χαρακτηριστικών των μαθητών στους οποίους απευθύνεται. Η παρούσα εισήγηση εστιάζει στην παρουσίαση τριών πρωτότυπων ψηφιακών εκπαιδευτικών μουσικών παιχνιδιών που σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν αντλώντας από το περιεχόμενο των εξετάσεων εισαγωγής μελλοντικών μαθητών σε μουσικά γυμνάσια. Οι εφαρμογές αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της ομάδας εργασίας των Μουσικών Σχολείων της Ελληνικής Ένωσης για τη Μουσική Εκπαίδευση (Ε.Ε.Μ.Ε.) ώστε να αποτελέσουν ένα εύχρηστο εργαλείο για δημιουργικές διδακτικές προεκτάσεις. Παράλληλα, οι διδακτικοί και μουσικοί τους στόχοι δημιουργούν προϋποθέσεις για ένταξη στο περιεχόμενο μουσικοπαιδαγωγικών δράσεων στην ωδειακή και την πρωτοβάθμια σχολική εκπαίδευση.

Οι νέες τεχνολογίες μετασχηματίζουν καθημερινά τους τρόπους που τα παιδιά αλληλοεπιδρούν με τη μουσική. Σε αυτό το πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να λάβουν υπόψη τις επιθυμίες των μαθητών για μουσικοπαιδαγωγικές δράσεις με τη χρήση ψηφιακών μέσων. Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών δημιούργησαν προϋποθέσεις για νέες και διευρυμένες διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας-μάθησης, όπου ο υπολογιστής και η οθόνη δεν αποτελούν απαραίτητα το επίκεντρο μιας τεχνολογικής-παιδαγωγικής δραστηριότητας. Έτσι, τα ψηφιακά εργαλεία ενσωματώνονται στην εκπαιδευτική διαδικασία με τρόπο ώστε τα όρια μεταξύ του φυσικού και του ψηφιακού κόσμου να γίνονται ολοένα και πιο θολά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τεχνολογίας αιχμής αποτελεί η επαυξημένη πραγματικότητα, δηλαδή η προέκταση και ο εμπλουτισμός της πραγματικότητας με οπτικοακουστικές πληροφορίες, παράλληλα με τη χρήση φυσικών αντικειμένων σε πραγματικό χρόνο. Στο παρόν εργαστήριο θα παρουσιαστούν δύο πρωτότυπα διαδικτυακά εικονικά μουσικά όργανα για τη δημιουργία ρυθμικών και μελωδικών μοτίβων με τη χρήση φυσικών αντικειμένων, αντλώντας από τις αρχές της επαυξημένης πραγματικότητας. Τα λογισμικά αυτά απαιτούν ελάχιστο τεχνολογικό εξοπλισμό –κινητό τηλέφωνο ή υπολογιστή με webcam– και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε εξ αποστάσεως ή δια ζώσης μαθήματα σε συνδυασμό με ακουστικά ή ψηφιακά μουσικά όργανα.

Το εγχειρίδιο Méthode ou Recueil de connaissances élémentaires pour le forte-piano ou clavecin των J. C. Bach και F. P. Ricci αποτελεί μία από τις σχετικά λίγες μεθόδους εκμάθησης πληκτροφόρου οργάνου που εκδόθηκαν στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, ενώ χρησιμοποιείται έως τις μέρες μας σε μαθήματα μουσικής. Το περιεχόμενό του, πέρα από τη μουσικοϊστορική του αξία, καταδεικνύει πλήθος στοιχείων σχετικά με τις αρχές της παιδαγωγικής μουσικού οργάνου στην υπό εξέταση εποχή. Στα 240 περίπου χρόνια ζωής της έχει επανεκδοθεί αρκετές φορές, ως ανατύπωση της έκδοσης του οίκου LeDuc στο Παρίσι το 1786. Ωστόσο, ο εντοπισμός μιας προγενέστερης κατά επτά χρόνια έκδοσης της ίδιας μεθόδου στην Ολλανδία, με διαφορετικό τίτλο και ουσιώδεις διαφορές στο περιεχόμενο, εγείρει ζητήματα περί γνησιότητας του περιεχομένου, καθώς και του ποσοστού εμπλοκής των συγγραφέων κατά τον σχεδιασμό της. Ο σκοπός της παρούσας εισήγησης είναι διττός. Αφενός πραγματοποιείται κριτική ανάλυση του διδακτικού υλικού που ενσωματώνεται ώστε και με βάση τη σύγχρονη βιβλιογραφία να αναδυθούν οι αρχές και οι τρόποι εκμάθησης μουσικού οργάνου για τον 18ο αιώνα. Αφετέρου, καταβάλλεται προσπάθεια αποσαφήνισης του αρχικού πυρήνα του περιεχομένου, αλλά και διασαφήνισης των αιτιών που οδήγησαν σε ενέργειες αλλοίωσης, διαμορφώνοντας το υλικό όπως καταγράφεται στις μετέπειτα επανεκδόσεις.

Individual and small-group music lessons in home, school, and conservatory settings constitute some of the most common ways in which people learn and interact with music across many countries. In recent decades, numerous strategies and innovative approaches to one-to-one teaching have emerged, influencing instrumental and vocal music teaching and learning. Despite these developments, research has shown that instrumental and vocal teachers often do not use lesson plans, resulting in limited instructional planning. A number of studies suggest that the absence of systematic planning may lead educators to reproduce the ways in which they themselves were taught, while assessment criteria in music examinations may strongly shape lesson content, strategies, and pedagogical approaches. As a result, instrumental and vocal teaching and learning may follow a linear, performance-centred model, while areas such as musical creativity and active listening receive limited attention. To organize lesson content, many music teachers use practice diaries to monitor students’ daily practice, emphasizing preparation, observation, and evaluation. Although such diaries cannot replace lesson plans, a practice diary designed in relation to current literature could broaden instrumental and vocal teaching and learning by encouraging teachers to integrate diverse educational practices and strategies into weekly lessons. Kinaesthetic activities, music composition, research tasks, technology use, parental involvement, and self-evaluation are representative examples. From this perspective, the music lesson can be organized around the praxial triptych of active listening, performance, and musical creativity. The aim of this presentation is to develop a Practice Music Diary Book for use in instrumental and vocal teaching and learning, drawing on current trends, strategies, and methodologies. For this purpose, a literature review will be conducted alongside a comparative study of published music practice diaries. The ultimate purpose is to design a tool that can complement lesson plans and support more effective instructional planning aligned with contemporary educational practices and the needs of twenty-first-century music students.

Στη σύγχρονη κοινωνία, η οποία χαρακτηρίζεται από συνεχείς αλλαγές, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να είναι μονίμως ενήμεροι για τις εξελίξεις στο χώρο της εκπαίδευσης. Η ανάγκη για δια βίου μάθηση και επιμόρφωση τονίζεται πλέον πολλαπλά και αφορά στο σύνολο των γνωστικών πεδίων, συμπεριλαμβανομένης της μουσικής. Αν και στη σχολική μουσική εκπαίδευση παρατηρούνται κινήσεις κατάρτισης εκπαιδευτικών, δεν παρατηρούνται αντίστοιχες κινήσεις στον χώρο των ωδείων. Ειδικότερα, έχει διαμορφωθεί μια κατάσταση αμετάβλητη για περισσότερο από εξήντα χρόνια, με αποτέλεσμα το εκπαιδευτικό πλαίσιο να παραμένει αποσυνδεδεμένο από τον σύγχρονο μουσικό χάρτη. Το παρόν άρθρο αποσκοπεί στη χάραξη των αξόνων σχεδιασμού επιμορφωτικών προγραμμάτων για τους εν ενεργεία εκπαιδευτικούς του μαθήματος «Θεωρία της Μουσικής». Μέσα από τη διερεύνηση των συνθηκών διδασκαλίας και μάθησης και τη σύγχρονη βιβλιογραφία αναδύονται οι εκπαιδευτικές ανάγκες, στη βάση των οποίων θα πρέπει να στηριχθεί η ανάπτυξη προγραμμάτων επιμόρφωσης όχι μόνο για το εν λόγω μάθημα, αλλά και για το σύνολο της ωδειακής εκπαίδευσης.

Τα μουσικά βίντεο είναι μία εξαιρετικά σύνθετη μορφή κειμένου, με πολυσημικές αφηγήσεις και εικόνες φαντασίας. Η ανάλυση και ερμηνεία τους θεωρείται μία απαιτητική σημειωτική πράξη. Οι εικόνες και οι ήχοι τους αποτελούν φορείς που επικοινωνούν νοήματα τόσο ως αυτόνομο υλικό όσο και μέσα από την αλληλεπίδρασή τους. Τα βίντεο μεταφέρουν πληροφορίες σε έναν πυκνό και περίπλοκο συνδυασμό οπτικών και μουσικών κωδίκων οι οποίοι δίνουν τη δυνατότητα για αναγωγές, οριοθέτηση και αναπαραστάσεις εννοιών, αν και είναι προσβάσιμοι μόνο σε όσους είναι εξοικειωμένοι με συγκεκριμένα συστήματα σημείων. Στην παρούσα εισήγηση, προσεγγίζεται ένα μοντέλο ανάλυσης μουσικών βίντεο δημοφιλούς μουσικής ως πρόταση για την ανάπτυξη πολυτροπικού γραμματισμού στην εκπαίδευση, βασισμένο στο μοντέλο της Κοκκίδου (2019, in press), το οποίο αντλεί στοιχεία από τα εργαλεία της σημειωτικής (κώδικες, συμβάσεις, διακειμενικότητα). Στην παρούσα έρευνα, ως παράδειγμα ανάλυσης χρησιμοποιείται το μουσικό βίντεο Party like a Russian (2016) του Βρετανού τραγουδοποιού Robbie Williams. Το συγκεκριμένο βίντεο επιλέχθηκε για το ενδιαφέρον που παρουσιάζει αναφορικά με τον πλούτο των οπτικών και μουσικών κωδίκων, για τον τρόπο που συνομιλεί με στοιχεία της «υψηλής» κουλτούρας, για τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις μέσω των διακειμενικών αναφορών και για τον τρόπο που διαχειρίζεται την τεχνική της παρωδίας. Τα συστήματα του βίντεο συνεργάζονται λειτουργικά με στόχο μία σατιρική στάση απέναντι στη σημερινή ρωσική ολιγαρχική πλουτοκρατική τάξη και στον τρόπο που ξοδεύονται χρηματικά ποσά σε βάρος του ρωσικού λαού. Ανάμεσα στις ποικίλες διακειμενικές αναφορές, η πιο χαρακτηριστική είναι η ενσωμάτωση δείγματος των τεσσάρων πρώτων μέτρων της γνωστής μελωδίας «Montagues and Capulets» από το μπαλέτο Romeo and Juliet (1935) του Sergei Prokofiev. Η ανάπτυξη πολυτροπικού γραμματισμού στην εκπαίδευση μέσω της χρήσης μουσικών βίντεο αναμένεται να βοηθήσει τους μαθητές όχι μόνο να τα ερμηνεύουν και να δημιουργούν τα δικά τους βίντεο αλλά και να αποδομούν άλλα οπτικοακουστικά αντικείμενα της δημοφιλούς κουλτούρας καθώς και να προσεγγίζουν ποικίλα κοινωνικά-πολιτικά θέματα της σύγχρονης ζωής.

In our increasingly multimodal era, music educators need to reconsider which approaches most effectively engage students with music. New philosophical perspectives have emerged, influencing curriculum design and opening new directions for music education. Multisensory music teaching and learning constitutes a methodological approach that supports multimodal learning through multiple senses, extending beyond traditional models that rely primarily on visual and auditory modes. Research in the field emphasizes the value of combining sensory modalities in teaching and learning through continuous interaction with the environment and experience. Educational practices are not limited to verbal communication; they also include speech, writing, drawing, gesture, facial expression, movement, and graphic representation. Music engages a variety of cognitive and bodily processes and is inherently multisensory. In this context, incorporating multisensory activities into teaching and learning can support a deeper and more embodied understanding of abstract musical concepts and symbols. Multisensory activities are also prominent in traditional music education approaches associated with Orff, Dalcroze, and Kodály. Although the music curriculum in Greece supports the use of contemporary methodological tools, school music education has not yet paid sufficient attention to multisensory music teaching and learning. This issue is even more pronounced in conservatory settings, where the curriculum has remained largely unchanged for more than 60 years and is therefore misaligned with current philosophical trends in music education. The aim of this article is to investigate the characteristics of multisensory music teaching and learning through a literature review and to design multisensory music-pedagogical activities for Theory of Music lessons in school and conservatory education in Greece. More broadly, emphasis is placed on the prerequisites for implementation through examples and practical applications.

This paper presents findings from a research study exploring the use of digital technologies to engage young children in music learning and music-making. Specifically, children aged 4–5 attending a nursery setting in Greece participated in a series of pedagogical activities designed to scaffold their understanding of musical concepts over a four-week period. These activities incorporated the use of Synth4kids, a web-based virtual instrument for children designed to support music learning through kinaesthetic tools and functions. Synth4kids, which makes use of the tablet’s sensors (touch screen, tilt sensor), was deployed in connection with Leap Motion, a hand-tracking sensor providing children with additional options. Specifically, Leap Motion offers extended ways of embodied interaction in the process of music-making (e.g., changing pitch or dynamics through movements of the hands in space). Children were supported in using these digital resources through playful experimentation, music games and story-making, and their engagement was observed and video-recorded. The research draws on the theory of multimodal social semiotics, which conceptualises music as a semiotic resource and as one mode among many in the communicational ensemble. Using multimodality as its overarching framework, the study sought to investigate how young children’s musical learning might be supported by the deployment of digital media, and enriched through the purposeful rhetorical orchestration of the resources of music along with other modes of communication (e.g., movement; (moving) image; gesture; speech) so as to fulfil pedagogical purposes. This was pursued, among other means, by fostering interdisciplinary connections with other (curricular) knowledge as well as with children’s out-of-school interests and experiences of digital and multimodal literacies. The presentation discusses instances of young children’s multimodal learning in order to trace the ways in which digitally mediated music-making opens up possibilities for communicating creatively through sound, both in the production and interpretation of music, while developing a deeper understanding of abstract musical concepts.

Rapid changes in contemporary society have transformed traditional musical experiences, requiring the development of new digital and multimodal music literacies (Kokkidou, 2016). In particular, new media and technologies have changed the ways in which children engage with music, broadening existing music-making practices and creating new ones (Aaron et al., 2016). Music education should therefore provide students with rich experiences and opportunities to explore new digital-musical environments (Webster, 2012). Scholars in music education advocate responsive pedagogical approaches that create meaningful connections between formal music studies and students’ everyday experiences and musical preferences, in line with the needs of contemporary postmodern society (Kokkidou, 2016). Music Theory courses constitute a compulsory part of conservatory curricula in many countries. However, their teaching and learning aims are not widely agreed upon, and teaching practices vary not only between educational institutions but also among teachers working within the same conservatory (Rogers, 2004). Despite significant changes in music pedagogy during recent decades, music theory classrooms often remain restricted to traditional didactic models (Mygdanis & Kokkidou, 2018a). Music teachers tend to emphasize scales, key signatures, chords, Roman numerals, and related terminology (Rogers, 2004). As a result, lessons may become overloaded with rules, while musical meaning is associated primarily with these procedures (Kuoppamäki, 2010). Current literature emphasizes the role of Music Theory classes in the development of children’s musicianship (Kuoppamäki, 2010), shifting attention from the description of acoustic elements toward social interaction through music (Westerlund, 2003), so that children can shape their own musical lives (Regelski, 2008). In this context, a contemporary Theory of Music curriculum should encourage informal approaches to teaching and learning, use alternative methodological tools, integrate new technologies (Mygdanis & Kokkidou, 2018a), and connect theory with practice in support of musical meaning-making (Kuoppamäki, 2010). Live coding is increasingly being incorporated into music classrooms as a teaching practice (Aaron, 2016), with positive effects on music teaching and learning (Freeman & Magerko, 2016), musical creativity, and deeper musical understanding (Mygdanis & Kokkidou, 2018b). It is compatible with informal forms of music learning (Kokkidou, 2016) and can be used across a wide range of musical genres and settings—from classical, jazz, and popular music to laptop orchestras—with possibilities limited largely by the skills of the musician-programmer (Aaron et al., 2016). The aim of this article is to present live coding practices as a new approach to Music Theory classrooms. Emphasis is placed on the advantages and prerequisites of their integration through examples and practical applications with Sonic Pi, a creative coding language designed with music education in mind (Aaron, 2016; Mygdanis & Kokkidou, 2018b). Finally, we propose music-education activities oriented toward musical creativity and active, critical listening, drawing on interdisciplinarity, cooperative learning, and experiential teaching and learning. These practices can support the development of new musical literacies and contribute to students’ understanding of contemporary digital music culture.

Ο πολιτισμός είναι κατά πολλούς μία έννοια ασύλληπτη. Γίνεται αναγνωρίσιμος από την κοινή ιστορική εμπειρία και γλώσσα μιας κοινωνικής ομάδας και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, επιτεύγματα, συστήματα ιδεών και αξιών, σύμβολα, θεσμούς και μορφές συμπεριφοράς και επικοινωνίας. Για τον Bauman (1999), ο σύγχρονος πολιτισμός μπορεί να περιγραφεί ως το δίπολο μεταξύ της επινόησης και διατήρησης, συνέχειας και ασυνέχειας, καινοτομίας και παράδοσης. Στον ορισμό της UNESCO (1982), ο πολιτισμός περιγράφεται ως το σύνολο των διακριτικών θρησκευτικών, υλικών, πνευματικών και συναισθηματικών ιδιοτήτων μιας κοινωνίας. Δεν περιορίζεται στις τέχνες και τα γράμματα, αλλά επεκτείνεται στους τρόπους ζωής, στα θεμελιώδη δικαιώματα των ανθρώπων, στα συστήματα αξιών και στις παραδόσεις και πεποιθήσεις. Κάθε παιδαγωγική πράξη έχει πολιτιστικές και πολιτισμικές διαστάσεις που πραγματώνονται στην αλληλεπίδραση μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση συμπεριφορών (Rolling, 2011). Με αυτόν τον τρόπο, το σχολείο αποτελεί φορέα αξιών και πολιτισμού, προάγοντας ιδεολογίες και μεταφέροντας πολιτισμικά νοήματα από γενιά σε γενιά. Αυτό διασφαλίζεται μέσω του επίσημου προγράμματος σπουδών, μιας σειράς σχεδιασμένων εμπειριών και προγραμματισμένων δράσεων οι οποίες προτίθενται να έχουν παιδαγωγικές συνέπειες για έναν ή περισσοτέρους μαθητές (Eisner, 2002). Αναφορικά με το πρόγραμμα σπουδών για το μάθημα της μουσικής, είναι κοινός τόπος ότι τα παιδιά δεν αποκτούν μόνο γνώσεις και δεξιότητες, αλλά αναπτύσσουν μία μουσική-κοινωνική σκέψη σε μία πολιτισμική διάσταση (Bates, 2017). Η παρούσα μελέτη διερευνά τους τρόπους ανάδυσης της έννοιας του πολιτισμού, ως μέτρο της εμπειρίας, στο πρόγραμμα σπουδών μουσικής για το «Νέο Σχολείο». Η έρευνα είναι ποιοτική με μεθοδολογικό εργαλείο τη σημειωτική ανάλυση κειμένου κατά το μοντέλο της Χριστοδούλου (2012). Απώτερος σκοπός είναι η αποσαφήνιση του τι σημαίνει πολιτισμός για τη σχολική μουσική εκπαίδευση στην Ελλάδα και πώς συνδέεται με τις εκπαιδευτικές αξίες του μαθήματος της μουσικής.

Κάθε παιδαγωγική πράξη έχει μία πολιτιστική διάσταση που πραγματώνεται στην αλληλεπίδραση μεταξύ του ατόμου και της κοινωνίας, συμβάλλοντας τόσο στη διαμόρφωση συμπεριφορών όσο και μεταβάλλοντας το προσωπικό και κοινωνικό περιβάλλον (Rolling, 2011). Η παιδαγωγική είναι ένα πολιτικό, κοινωνικό και εκπαιδευτικό όραμα. Οι νέες παιδαγωγικές και τα σύγχρονα ΠΣ δίνουν έμφαση στις κοινωνικές αξίες, και έτσι απεικονίζουν, ως ένα βαθμό, το τι θεωρεί χρήσιμο η κάθε κοινωνία να μάθουν οι μαθητές. Ιστορικά, το σχολείο αποτελεί φορέα αξιών καθώς προάγει ιδεολογίες και μεταφέρει πολιτισμικά νοήματα από γενιά σε γενιά. Το σύγχρονο σχολείο, δεδομένων των τρεχουσών συνθηκών αβεβαιότητας σε όλα τα επίπεδα, είναι υποχρεωμένο να διαμορφώσει αξίες για μία δίκαιη και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνία και να προσφέρει στους μαθητές ποικίλες μαθησιακές εμπειρίες που θα τους βοηθήσουν να εκτιμήσουν και να υπερασπίζονται τις ιδέες της αλληλεγγύης και της δημοκρατίας, τόσο στο παρόν όσο και στο μέλλον ως ενεργοί και υπεύθυνοι πολίτες. Όλα τα παραπάνω μπορούν να διασφαλιστούν μέσω του επίσημου προγράμματος σπουδών, το οποίο βρίσκεται στη βάση κάθε εκπαιδευτικής διαδικασίας και αφορά στο σύνολο των σχολικών εμπειριών και των προγραμματισμένων δράσεων που έχουν εκπαιδευτικές συνέπειες για έναν ή περισσότερους μαθητές (Eisner, 1994). Στα προγράμματα σπουδών, η «διδασκαλία» αξιών δεν περιορίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο μάθημα καθώς διαχέεται σε όλο το φάσμα της σχολικής ζωής και πέρα από αυτή (Κοκκίδου, 2015). Σύμφωνα με τον Bates (2017), στο μάθημα της μουσικής οι μαθητές δεν αποκτούν μόνο γνώσεις και δεξιότητες. Μπορούν να αναπτύξουν αυτό που ο ίδιος ονομάζει μουσική-κοινωνική σκέψη. Στην παρούσα εισήγηση θα παρουσιαστούν και θα συζητηθούν τα ευρήματα από μία ποιοτική συγκριτική έρευνα σε τέσσερα επίσημα ΠΣ μουσικής: της Ελλάδας, της Σουηδίας, της Ιαπωνίας και της Σιγκαπούρης, αναφορικά με τις κοινωνικές αξίες. Τα εν λόγω ΠΣ μουσικής επιλέχθηκαν ως παραδείγματα εκπαιδευτικών συστημάτων της Ευρώπης και της Ασίας και δεν αναλύονται ως μεμονωμένα φαινόμενα αλλά ως μέρος μιας κοινωνικής ολότητας και αντανάκλασης πολύπλοκων πολιτικών, εκπαιδευτικών και κοινωνικών-πολιτισμικών προτύπων. Το εργαλείο της έρευνας είναι η σημειωτική ανάλυση κειμένου σύμφωνα με το μοντέλο της Χριστοδούλου (2012). Απώτερος σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η εμβάθυνση στο τι σημαίνει μουσική εκπαίδευση σε μία κοινωνία και πώς διαμορφώνεται από αυτήν.

Ένας μουσικός πολιτισμός εξαπλώνεται με το πέρασμα του χρόνου σε καινούριους τόπους, δανείζεται στοιχεία από άλλους πολιτισμούς και υπόκειται σε αλλαγές. Παρόλο που η εστίαση σε αυθεντικές μορφές εξακολουθεί να έχει μεγάλη αξία, στο σημερινό μουσικό περιβάλλον η έννοια της αυθεντικότητας έχει μετασχηματιστεί και είναι αρκετοί που την αντιλαμβάνονται πλέον ως ριζική καινοτομία της προηγούμενης γενιάς. Η δυτική έντεχνη μουσική, καθ’ όλη την ιστορική εξέλιξή της, δανείστηκε και προσάρμοσε στοιχεία από άλλους μουσικούς πολιτισμούς. Στις μέρες μας, η δημοφιλής μουσική οικειοποιείται δημιουργικά στοιχεία από τη δυτική έντεχνη, με την εμφάνιση των μουσικών υβριδίων. Επ’ αυτού, πρέπει να προστεθεί ότι σύμφωνα με τη θεωρία του μεταμοντερνισμού έχουν καταλυθεί τα όρια μεταξύ υψηλού και χαμηλού, αυτόνομου και εμπορικού, σηματοδοτώντας το τέλος των μονοσήμαντων ιεραρχιών της μουσικής αξίας. Έτσι, τα μουσικά υβρίδια, σε μία ευρύτερη έννοια από αυτή του αυτούσιου δανεισμού, έχουν ως αρχή τη ρήξη με την παράδοση του παρελθόντος σε ένα κοσμοπολίτικο μουσικό περιβάλλον. Στην παρούσα εισήγηση προσεγγίζεται η πρακτική των δάνειων στοιχείων από τη δυτική έντεχνη στη δημοφιλή μουσική κουλτούρα. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, έμφαση θα δοθεί στα ερωτήματα αν ο δανεισμός είναι δόκιμος ή καταχρηστικός, αν διατηρείται η ουσία των δάνειων στοιχείων και τέλος αν τα μουσικά υβρίδια μπορούν να διεκδικήσουν τη δική τους αυτονομία.

Η μουσική παιδαγωγική αποτελεί έναν τομέα συνεχώς εξελισσόμενο. Τις τελευταίες δεκαετίες, νέες φιλοσοφικές αντιλήψεις έχουν κάνει την εμφάνισή τους, επηρεάζοντας τα σχολικά προγράμματα σπουδών, ανοίγοντας νέους ορίζοντες στη μουσική εκπαίδευση. Η πολυαισθητηριακή μουσική διδασκαλία-μάθηση αποτελεί ένα νέο μεθοδολογικό εργαλείο, όπου, σε αντίθεση με τη συμβατικού τύπου μάθηση που περιορίζεται στο οπτικό και ακουστικό πεδίο, προκρίνει την πολυτροπική μάθηση μέσω του συνόλου των αισθήσεων. Εξάλλου, ο τρόπος που συλλέγουμε πληροφορίες από το περιβάλλον πραγματοποιείται με τη χρήση του συνόλου των αισθήσεων, μέσα από συναισθηματικές, συμπεριφοριστικές, γνωστικές και ψυχοκινητικές διεργασίες του εγκεφάλου. Ερευνητική δραστηριότητα στο πεδίο τονίζει τη σημασία της χρήσης όσο το δυνατόν περισσότερων αισθήσεων στη μαθησιακή διαδικασία, όπου πραγματοποιείται σε διαρκή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον, μέσα από την εμπειρία. Εξάλλου, οι εκπαιδευτικές πρακτικές δεν περιορίζονται μόνο στη λεκτική επικοινωνία, αλλά εκτείνονται σε πλήθος τρόπων, όπως η ομιλία, το γράψιμο, η ζωγραφική, η χειρονομία, οι εκφράσεις του προσώπου, η κίνηση και τα γραφήματα. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, η πολυαισθητηριακή διδασκαλία-μάθηση συνδέεται με τη θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης του Gardner (2011), όπου οι μαθητές μαθαίνουν με διαφορετικούς τρόπους, προσεγγίζοντας μια έννοια από διαφορετικές σκοπιές. Η μουσική πράξη και μάθηση συνδέονται με ποικίλες διεργασίες του εγκεφάλου και από τη φύση τους είναι πολυτροπικές. Μέσω πολυαισθητηριακών δράσεων (συνέργεια ακουστικού, οπτικού και σωματικού-ψυχοκινητικού πεδίου), οι μαθητές μπορούν να κατανοήσουν σε βάθος αφηρημένες μουσικές ιδέες, έννοιες και σύμβολα με φυσικό τρόπο. Έμφαση σε πολυαισθητηριακές δραστηριότητες δίνεται επίσης και στις παραδοσιακές μουσικοπαιδαγωγικές μεθόδους των Orff, Dalcroze και Kodály, ωστόσο απουσιάζουν η όσφρηση και η γεύση. Σκοπός της παρούσας εισήγησης είναι η διερεύνηση των χαρακτηριστικών της πολυαισθητηριακής μουσικής διδασκαλίας-μάθησης, μέσω της βιβλιογραφικής ανασκόπησης, καθώς και η συζήτηση για τον σχεδιασμό πολυαισθητηριακών μουσικοπαιδαγωγικών δράσεων. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, έμφαση θα δοθεί στη διασαφήνιση των προϋποθέσεων ένταξής τους στα μαθήματα μουσικής του σχολείου, μέσα από παραδείγματα και πρακτικές εφαρμογές.

In today’s digital era, the rapid development of music technology has transformed the ways in which people interact with music. The contemporary digital-cultural environment shapes children’s musical preferences and contributes to the development of new forms of musical literacy. The incorporation of digital media into music lessons can provide new approaches to teaching and learning while extending existing practices. However, despite rapid social, cultural, and technological change, music education has not paid sufficient attention to the integration of music technology into teaching processes. This is particularly evident in kindergarten education, where traditional music education methods, designed decades ago, do not incorporate new technologies and tend to emphasize musical instruments and genres that may be absent from children’s contemporary digital-cultural environment. The aim of this article is to propose an educational approach for incorporating digital and virtual instruments into music teaching and learning for kindergarten-aged children. For this purpose, music-education activities have been designed using Synth4kids, an original music-making web application developed for music lessons, as the principal methodological tool. The activities emphasize the development of improvisation, sonic experimentation, kinaesthetic experiences, experiential learning, and cooperative teaching and learning, reflecting the needs of contemporary musical and multimodal literacies within the current digital environment.

Στη σημερινή εποχή, τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα ψηφιακό περιβάλλον το οποίο διαμορφώνει τις μουσικές εμπειρίες τους. Οι παραδοσιακές, ωστόσο, μουσικοπαιδαγωγικές μέθοδοι, έχοντας σχεδιαστεί πολλές δεκαετίες πριν, δεν ενσωματώνουν νέες τεχνολογίες και τη χρήση ηλεκτρονικών ήχων ή οργάνων στο περιεχόμενό τους, με αποτέλεσμα ένα βασικό τμήμα των μουσικών προτιμήσεων των παιδιών να μην εκφράζεται. Κατά καιρούς, έχουν σχεδιαστεί εικονικά όργανα, η πλειονότητα των οποίων αποτελεί αναπαράσταση ακουστικών οργάνων, χωρίς μουσικοπαιδαγωγικές ορίζουσες και χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας. Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι η παρουσίαση του Synth4kids, μίας πρωτότυπης μουσικής διαδικτυακής εφαρμογής για παιδιά 5 έως 8 ετών. Πρόκειται για ένα εικονικό συνθεσάιζερ προσανατολισμένο στη μουσική διδασκαλία-μάθηση, το οποίο ενσωματώνει στοιχεία από το περιεχόμενο των παραδοσιακών μουσικοπαιδαγωγικών μεθόδων (Dalcroze Eurhythmics, Kodály Method, Orff Schulwerk). Η εφαρμογή είναι συμβατή με όλα τα λειτουργικά συστήματα, αξιοποιώντας τους αισθητήρες των συσκευών tablet και προσφέροντας νέες κιναισθητικές εμπειρίες. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με ακουστικά όργανα παρέχοντας διευρυμένες δυνατότητες για ηχητικό πειραματισμό, ανάπτυξη αυτοσχεδιασμού και γνωριμία των παιδιών με τις αρχές της ηλεκτρονικής μουσικής.

Η μουσική δημιουργικότητα αφορά τόσο μια ικανότητα όσο και μια σκόπιμη ενεργητική διαδικασία η οποία έχει ως αποτέλεσμα ένα νέο παράγωγο, τουλάχιστον αναφορικά με το άτομο που το παράγει. Έχει διαπιστωθεί ερευνητικά ότι η μουσική δημιουργικότητα μπορεί να διδαχθεί και, ως εκ τούτου, καθίσταται επιτακτική η ανάγκη ενσωμάτωσής της σε παιδαγωγικές δράσεις. Ωστόσο, το κοινωνικό-εκπαιδευτικό συμφραζόμενο επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον σχεδιασμό και την εφαρμογή δημιουργικών μουσικών δράσεων στη σχολική τάξη. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία έχει καταδειχθεί ότι τα ψηφιακά μέσα και η μουσική τεχνολογία μπορούν να συνεισφέρουν στο ζητούμενο της ανάπτυξης δεξιοτήτων δημιουργίας από τους μαθητές, μετασχηματίζοντας, παράλληλα, τους τρόπους της μουσικής διδασκαλίας-μάθησης. Η παρούσα μελέτη εστιάζει στην ανάπτυξη της μουσικής δημιουργικότητας μέσω του Δημιουργικού Προγραμματισμού, ενός είδους προγραμματισμού υπολογιστών προσανατολισμένου στην παραγωγή εκφραστικού μουσικού αποτελέσματος, σε αντίθεση με τον συμβατικό ο οποίος έχει λειτουργικό σκοπό.

Τα τελευταία χρόνια ραγδαίες εξελίξεις έχουν λάβει χώρα στο πεδίο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, διαμορφώνοντας ένα παιδαγωγικό πλαίσιο με ριζικά διαφορετική φιλοσοφική προσέγγιση από το συμβατικό. Στον άξονα αυτό, τα Μαζικά Ανοιχτά Διαδικτυακά Μαθήματα (MOOCs) αποτελούν μια νέα πρόταση με ευρεία απήχηση. Η εξάπλωσή τους είναι ραγδαία και πλέον η πλειονότητα των μαθημάτων αυτών παρέχεται από ακαδημαϊκά ιδρύματα σε ειδικά διαμορφωμένες πλατφόρμες. Πολλοί θεωρούν ότι τα MOOCs αποτελούν μία εκπαιδευτική καινοτομία που θα επηρεάσει καθοριστικά την εκπαίδευση ενώ άλλοι εκφράζουν ανησυχίες και τονίζουν την απουσία παιδαγωγικού μοντέλου. Παρά τους προβληματισμούς, τα MOOCs έχουν πλέον εδραιωθεί ως κομμάτι της εξ αποστάσεως ανώτατης εκπαίδευσης, με αποτέλεσμα η ενεργή συμμετοχή βιβλιοθηκών να κρίνεται επιβεβλημένη, όπως και σε ένα ακαδημαϊκό μάθημα με φυσική παρουσία. Το γεγονός αυτό δημιουργεί για τις βιβλιοθήκες νέες προκλήσεις και δυνατότητες, καθώς θα πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα νέο και συνεχώς αναπτυσσόμενο διαδικτυακό περιβάλλον. Ερευνητική δραστηριότητα στο πεδίο έχει ωστόσο καταδείξει ότι η προσαρμογή βιβλιοθηκών σε μαθήματα MOOCs δεν έχει προσδώσει ακόμα τα επιθυμητά αποτελέσματα, εξαιτίας της φύσης αυτών των μαθημάτων, ζητημάτων πνευματικών δικαιωμάτων, προσβασιμότητας αλλά και του πλαισίου που διαμορφώνεται συνεχώς. Με αυτό τον τρόπο οι κατασκευαστές των MOOCs αποφεύγουν την ενεργή συμμετοχή βιβλιοθηκών και περιορίζονται στη χρήση ιστοσελίδων, blogs και σημειώσεων του διδάσκοντα ως εκπαιδευτικό υλικό. Ανάλογη είναι η εικόνα και στα μουσικά μαθήματα MOOCs. Σκοπός της παρούσας εισήγησης είναι η διερεύνηση των τρόπων προσαρμογής και συμμετοχής των μουσικών βιβλιοθηκών στο περιεχόμενο ενός μαθήματος MOOC, καθώς και η αποσαφήνιση των περιορισμών και των προβληματισμών που ανακύπτουν, ώστε οι τελευταίες να αποκτήσουν το δικό τους ενεργό ρόλο σε αυτό το συνεχώς εξελισσόμενο διαδικτυακό εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Today, children grow up in a digital-cultural environment that shapes their musical experiences. However, traditional music-education approaches (Dalcroze, Kodály, Orff, etc.), designed many decades ago, do not incorporate new technologies or electronic sounds and instruments into their content. As a result, a significant part of children’s musical preferences remains unrepresented. Numerous virtual instruments have been developed for use in music teaching and learning. However, most reproduce acoustic instruments (pianos, glockenspiels, etc.) without fully exploiting the affordances of digital technology. The aim of this paper is to present Synth4kids, an original music-making application designed for children aged 5–8. Synth4kids is a monophonic web-based synthesizer based on analogue synthesis. It is designed for music lessons and incorporates elements of traditional music-education approaches (movable Do, pentatonic scale, various timbres, etc.). It is compatible with tablets and computers and can be used independently or in conjunction with orchestral and Orff instruments. Furthermore, it makes use of tablets’ tilt sensors and touch screens, enabling new kinaesthetic experiences. Overall, it offers opportunities for extended sound experimentation, improvisation, and musical interaction among students.

In our increasingly multimodal era, it is widely recognized that music educators need to reconsider which approaches most effectively engage students with music, what it means to teach music in a multimodal context, and what changes in pedagogy, curricula, and methodology are required. Whereas traditional notions of music theory focus primarily on reading and writing music through standard notation and musical symbols, multimodal activities allow for new forms of musical understanding and learning. In Greece in particular, music theory courses, as well as the broader curriculum followed by conservatories, are not fully aligned with current philosophical trends in music education. In practice, the only official source is the “Royal Decree 11/11/57 (Ref. 229),” which provides brief guidelines without specifying teaching and learning aims. Educators therefore rely on a limited number of textbooks to structure their material and lesson plans. This situation may negatively affect students’ achievement and reduce their interest in music. In this article, we argue that multimodal music teaching and learning can serve as a guiding framework and a new form of instruction for music theory courses at conservatories and other music education institutions in Greece. The proposed framework draws on innovative methodological tools and contemporary philosophical perspectives in music education, identified through an extensive literature review, with particular emphasis on multisensory teaching and learning. Data will also be collected through interviews with music educators to examine current practice and through a pilot programme to be implemented. This triangulation is expected to strengthen the validity and reliability of the research and development process.

Η ένταξη νέων τεχνολογιών στο μάθημα της Μουσικής αποτελεί μία νέα πρόκληση για τη μουσική παιδαγωγική (Finney & Burnard, 2008) και είναι καθοριστικής σημασίας καθώς τα νέα περιβάλλοντα δόμησης της μουσικής εμπειρίας είναι ψηφιακά και πολυτροπικά. Έχει διαπιστωθεί ερευνητικά ότι η ενσωμάτωση των νέων τεχνολογιών αναπτύσσει τη δημιουργικότητα των μαθητών, δίνει νέα μαθησιακά κίνητρα και προσφέρει στους μαθητές την ευκαιρία να διευρύνουν τους ορίζοντές τους και να εμβαθύνουν σε ποικίλα μουσικά πεδία. Η παρούσα μελέτη εστιάζει στον Δημιουργικό Κώδικα (Creative Coding) που αποτελεί ένα είδος προγραμματισμού προσανατολισμένο στην παραγωγή εκφραστικού αποτελέσματος, σε αντίθεση με τον συμβατικό που έχει λειτουργικό σκοπό. Η ενσωμάτωση του Δημιουργικού Κώδικα στη μουσική διδασκαλία-μάθηση προϋποθέτει τη διασύνδεση δύο γνωστικών αντικειμένων, της Πληροφορικής και της Μουσικής. Επίκεντρο αποτελεί η δημιουργικότητα (σύνθεση, αυτοσχεδιασμός) σε περιβάλλοντα πραγματικού ή εικονικού χρόνου αλληλεπίδρασης. Ειδικότερα, θα παρουσιαστούν διαθεματικές διδακτικές–μαθησιακές προτάσεις εφαρμογής Δημιουργικού Προγραμματισμού, με τη χρήση της Sonic Pi, μιας γλώσσας προσανατολισμένης στη μουσική εκπαίδευση που αναπτύχθηκε από τον Sam Aaron στο Εργαστήριο Πληροφορικής του University of Cambridge. Απώτερος σκοπός είναι η διερεύνηση των όρων ένταξης του Δημιουργικού Προγραμματισμού ως αντικειμένου στο ισχύον Πρόγραμμα Σπουδών (ΠΣ) για το μάθημα της Μουσικής στην Ελλάδα, λαμβάνοντας υπόψη το υπάρχον πολιτισμικό–εκπαιδευτικό πλαίσιο.

Στην προσπάθεια για τη βελτίωση του σχολείου και των εκπαιδευτικών συστημάτων κεντρική θέση καταλαμβάνει η εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών. Σε αυτό το πλαίσιο, οι συγκρίσεις μεταξύ των εκπαιδευτικών συστημάτων και των ΠΣ διαδραματίζουν έναν όλο και πιο σημαντικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων για τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις σε παγκόσμιο, εθνικό και περιφερειακό επίπεδο. Αυτό, όμως, ενέχει τον κίνδυνο του άκριτου, αυθαίρετου ή αποσπασματικού δανεισμού εκπαιδευτικών στρατηγικών και λύσεων από άλλα κράτη, κάτι που μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την τυποποίηση των ΠΣ. Ειδικότερα, οι στρατηγικές, οι παρεμβάσεις και οι καινοτομίες των εκπαιδευτικών συστημάτων που έχουν καλά αποτελέσματα σε διεθνείς αξιολογήσεις, ωθούν τους υπεύθυνους χάραξης εκπαιδευτικής πολιτικής να αντιγράψουν ανενδοίαστα διάφορα στοιχεία αυτών των εκπαιδευτικών συστημάτων, προσδοκώντας σε παρόμοια αποτελέσματα. Αλλά στον σύγχρονο διάλογο τονίζεται πλέον ότι το πολιτισμικό συμφραζόμενο επηρεάζει σημαντικά την επακόλουθη εφαρμογή ενός ΠΣ και τα παράπλευρα αποτελέσματα. Εξάλλου, δεν υπάρχει το «τέλειο» εκπαιδευτικό σύστημα ούτε το «τέλειο» ΠΣ. Κάθε σύστημα και κάθε πρόγραμμα μπορεί να αποδειχθεί λιγότερο ή περισσότερο λειτουργικό και αποτελεσματικό ανάλογα με τα γενικευμένα χαρακτηριστικά ενός εκπαιδευτικού συστήματος και με τις βασικές κοινωνικές συντεταγμένες. Στην παρούσα εισήγηση θα παρουσιαστούν τα ευρήματα από μία συγκριτική έρευνα αναφορικά με τα ΠΣ Μουσικής από τρεις χώρες: Ελλάδα, Σουηδία και Ιαπωνία. Τα κριτήρια σύγκρισης βασίζονται στη σύγχρονη βιβλιογραφία και περιλαμβάνουν: τους σκοπούς (φιλοσοφία) και τους στόχους των ΠΣ, τα μεθοδολογικά εργαλεία, τους τρόπους αξιολόγησης, τον άξονα της ανοιχτότητας, τη συγκεντρωτική/αποκεντρωτική προοπτική στην εφαρμογή τους και τις δεξιότητες του 21ου αιώνα. Ακόμα, θα γίνει προσπάθεια εντοπισμού πρακτικών δανεισμού και δεδομένων αναφορικά με την υπαγωγή των προγραμμάτων σε ένα κοινό πρότυπο. Οι τρεις αυτές χώρες επιλέχθηκαν καθώς η διάρθρωση των εκπαιδευτικών συστημάτων για τη σχολική φοίτηση είναι ίδια και το μάθημα της μουσικής είναι υποχρεωτικό στις βαθμίδες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Τόσο η Σουηδία όσο και η Ιαπωνία κατατάσσονται στις χώρες με αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα. Αλλά υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις τρεις χώρες αναφορικά με την αξία που δίνεται στο μάθημα της μουσικής και γενικότερα με την αντίληψη της μουσικής εκπαίδευσης. Σε αυτό το σημείο, είναι καλό να προστεθεί ότι μέχρι σχετικά πρόσφατα, ο κανόνας ήταν η μελέτη εκπαιδευτικών πολιτικών από τη Δύση. Ωστόσο, τα φώτα της δημοσιότητας επικεντρώνονται όλο και περισσότερο σε εκπαιδευτικά συστήματα της Ανατολής καθώς πολλά από αυτά βρίσκονται στην κορυφή των διεθνών πινάκων κατάταξης της αποτελεσματικότητάς τους. Ένα άλλο σημαντικό δεδομένο αφορά στην τελική διαμόρφωση του προγράμματος. Ενδεικτικά, στη Σουηδία τα σχολεία αποφασίζουν, μαζί με τις περιφερειακές αρχές, πώς το βασικό πρόγραμμα σπουδών θα προσαρμοσθεί στις τοπικές ανάγκες, θα διδαχθεί και θα αξιολογηθεί. Στην Ιαπωνία, αντίστοιχα, τα σχολεία μπορούν να διαμορφώσουν ένα τοπικό ΠΣ (περιεχόμενο και μεθοδολογία) εντός του εθνικού πλαισίου για τα ΠΣ. Οι εν λόγω διαδικασίες δεν συναντώνται στην Ελλάδα. Τα υπό μελέτη ΠΣ Μουσικής είναι τα πλέον πρόσφατα: τα ΠΣ της Σουηδίας και της Ιαπωνίας είναι σε ισχύ από το 2011 και αυτό της Ελλάδας από το 2014. Μέρος του ιαπωνικού προγράμματος παραμένει ίδιο όπως είχε εκπονηθεί το 2006 ενώ το 2011 ανανεώθηκε για τις τρεις πρώτες τάξης της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το ελληνικό πρόγραμμα αναπτύσσεται σε εκατόν ενενήντα πέντε σελίδες, το σουηδικό σε επτά και το ιαπωνικό του 2006 σε δέκα σελίδες και του 2011 (για τις τρεις τάξεις) σε επτά σελίδες. Αυτή η ποσοτική διαφορά δίνει ένα πρώτο στίγμα για τη λογική της εφαρμογής των προγραμμάτων. Σύμφωνα με τα πρώτα αποτελέσματα της έρευνας, τα τρία προγράμματα είναι σε μεγάλο, αν και αρκετά διαφορετικό, βαθμό ευθυγραμμισμένα με τις πρόσφατες έρευνες στον τομέα της Μουσικής Παιδαγωγικής και τις σύγχρονες φιλοσοφικές αντιλήψεις για τα ΠΣ Μουσικής. Και τα τρία αναπτύσσονται σπειροειδώς παρόλο που διαχειρίζονται και κατηγοριοποιούν το περιεχόμενο με διαφορετικά κριτήρια. Αξιοσημείωτες διαφορές ανάμεσα στα προγράμματα αφορούν τα επίπεδα εστίασης σε πεδία όπως η διαθεματικότητα και η διαπολιτισμικότητα καθώς και στους τρόπους αξιολόγησης. Οι πιο σημαντικές, όμως, διαφορές εντοπίζονται στους άξονες της ανοιχτότητας και του κοινωνικού ρόλου της μουσικής. Παρόλο που και στα τρία ΠΣ τονίζεται η σημασία της παιδαγωγικής ελευθερίας των εκπαιδευτικών, ο όγκος των πληροφοριών επηρεάζει έμμεσα, αν όχι άμεσα, τους όρους ευελιξίας στην εφαρμογή του προγράμματος και στην προσαρμογή του στις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε σχολείου (ανάγκες και ενδιαφέροντα των μαθητών). Σε επίπεδο εφαρμογής, οι έννοιες της ευελιξίας και της προσαρμογής συνδέονται και με τις διαδικασίες που αναφέρθηκαν παραπάνω. Στη συζήτηση θα γίνει προσπάθεια ερμηνείας των ομοιοτήτων και των διαφορών των υπό μελέτη ΠΣ σύμφωνα με το ιδιαίτερο πολιτισμικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο του σχεδιασμού και της εφαρμογής τους. Σε αυτή τη βάση, θα γίνει απόπειρα εντοπισμού κάποιων καλών πρακτικών των ΠΣ της Σουηδίας και της Ιαπωνίας που θα μπορούσαν να αποτελέσουν αφετηρία διαλόγου για την επόμενη επικαιροποίηση του ελληνικού ΠΣ, πάντα με την προϋπόθεση ότι λαμβάνονται υπόψη παράγοντες όπως οι νέες εκπαιδευτικές ανάγκες, οι κοινωνικές αλλαγές και η πολιτισμική σύσταση της κοινωνίας.

The integration of artificial intelligence (AI) into music education has introduced a transformative paradigm, reshaping established pedagogical approaches and expanding the potential for creative and individualized learning experiences. AI technologies are facilitating new approaches to composition, performance, and music analysis, transforming the ways in which learners engage in musical praxis while offering unprecedented levels of personalization and adaptability to diverse needs. These developments enable students to engage with music learning in new ways, fostering creativity, critical thinking, self-regulation, and collaboration in classrooms through AI-powered tools. However, incorporating AI also presents significant challenges, particularly regarding the ethical implications of generative AI and creativity, AI systems’ reliability and transparency, and the shifting role of educators in an increasingly automated learning environment. Additionally, the use of AI raises critical questions about the potential for bias, as well as the risks of over-reliance on technology in teaching and learning processes. This presentation explores the opportunities AI offers for enhancing music education while addressing the complex challenges that accompany its use. By examining recent case studies and theoretical perspectives, emphasis is placed on how AI can augment pedagogical practices and inspire innovative teaching strategies. The discourse thus extends beyond technological capabilities to encompass broader discussions about the future of education, the preservation of artistic integrity, and the role of educators in guiding students through the increasingly digital landscape in the age of AI.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών έχουν μετασχηματίσει τους τρόπους που τα άτομα έρχονται σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέους ψηφιακούς και πολυτροπικούς γραμματισμούς, μετασχηματίζοντας παράλληλα τις μορφές έκφρασης, δημιουργίας και μουσικής διδασκαλίας-μάθησης. Οι ταχείες αυτές αλλαγές αναμένεται να επηρεάζουν και τη διδακτική των μουσικών οργάνων. Η ερευνητική δραστηριότητα καταδεικνύει την προστιθέμενη αξία που έχουν τα ψηφιακά μέσα σε όλα τα στάδια της διδασκαλίας μουσικού οργάνου από την ακρόαση και την εξάσκηση, έως την εκτέλεση και τη δημιουργία. Στα μαθήματα οργάνου, υπάρχει πλέον διαθέσιμη μια μεγάλη ποικιλία ψηφιακών εργαλείων που οι μουσικοί και οι εκπαιδευτικοί των προηγούμενων δεκαετιών δεν θα μπορούσαν να φανταστούν. Επ’ αυτού, το διακύβευμα δεν είναι η επιλογή των τεχνολογικών μέσων, αλλά οι μορφές ενσωμάτωσής τους στην εκπαιδευτική διαδικασία, μέσα από ένα πλαίσιο ριζικά διαφορετικό από το παραδοσιακό, εκτεινόμενο πέραν των συμβατικών λειτουργιών της ακρόασης, της εκτέλεσης και της δημιουργίας. Η συγκεκριμένη εισήγηση διαπραγματεύεται τις μορφές αξιοποίησης των ψηφιακών μέσων και των σύγχρονων τεχνολογιών σε ατομικά και ομαδικά μαθήματα μουσικού οργάνου, με εστίαση στο πιάνο και την κιθάρα, με προοπτική τη διεύρυνση των συμβατικών στρατηγικών και τη διαμόρφωση νέων. Οι περιοχές ένταξης οργανώνονται με αφετηρία τις μουσικές δραστηριότητες και τις παιδαγωγικές τους λειτουργίες, πέρα από τα τεχνολογικά χαρακτηριστικά των εργαλείων. Στα πεδία της ακρόασης, της εκτέλεσης, της δημιουργίας, της παραγωγής και της κίνησης προστίθεται η κατασκευή αντικειμένων, ενώ παράλληλα ενισχύονται οι άξονες της κατανόησης μουσικών εννοιών και της αξιολόγησης. Με αυτό τον τρόπο, έμφαση δίνεται στην ίδια τη μουσική πράξη, σε μία ολιστική προσέγγιση, όπου τα ψηφιακά μέσα αντιμετωπίζονται ως διευκολυντές στη διδασκαλία-μάθηση μουσικών οργάνων.

Composition is already established as a core area of learning within elementary general music curricula, while contemporary musical practice increasingly unfolds across post-digital and hybrid environments in which acoustic sound, digital media, code, interfaces, immersive technologies, and generative systems intersect. These developments broaden the processes, materials, interactions, and environments through which composing can be understood and enacted in school music. The purpose of this paper is to propose and critically discuss a pedagogical mapping of contemporary composition practices and techniques through the Music Education 4.0 framework. Drawing on scholarship in composition pedagogy, post-digital music education, and technology-mediated musical creativity, together with documented research and classroom-based applications in which these practices have been implemented and examined across authentic elementary general music settings, the paper organizes them according to modes of compositional practice and thinking rather than specific technologies. These include the transformation and organization of sonic material; creative and computational approaches to compositional problem solving; embodied and interactive composition; spatial and environmental organization of sound; and generative and AI-mediated compositional processes. They are illustrated through sound-based and electroacoustic composition, sampling and remix, creative coding and algorithmic processes, tangible and sensor-mediated systems, immersive and spatial environments, and AI-mediated composition. Through a post-digital and human-centered Music Education 4.0 lens, these practices are considered in relation to compositional agency, creative problem solving, computational thinking in composition, reflective decision-making, iterative experimentation, and critical post-digital literacy. The paper proposes an expanded pedagogical understanding of composition in which students organize and transform musical material while also designing, testing, and critically evaluating the conditions, rules, interactions, and systems through which musical outcomes emerge, retaining responsibility for their compositional decisions.

This site-specific digital project explores the soundwalk as both a creative and pedagogical method for engaging with public space through listening, movement, and sonic documentation. Grounded in the principles of acoustic ecology and linked to the concept of the soundscape, it focuses on the sonic environment of the Stavros Niarchos Foundation Cultural Center (SNFCC) in Athens as a setting for embodied exploration and critical awareness. Participants are invited to move through selected areas of the site, including the canal, open pathways, and quieter green spaces, while recording environmental sounds, acoustic textures, and brief auditory reflections. To support this process, a mobile application entitled Niarchos Sound Routes was specifically developed for the project. By integrating geolocation, mapping, and audio-recording functionalities, the application enables participants to document sounds in relation to location, movement, and perception. The walk is approached not as a passive route, but as an active method involving attentive listening, observation, and reflection. The project aims to create a collective sonic map, examine how recorded sounds can be creatively expanded through technological means, and encourage shared reflection on how public space can be experienced and understood through active listening.

This workshop explores the pedagogical potential of transforming field recordings into electroacoustic compositions through the use of handmade digital musical instruments and interactive artifacts. Drawing on principles of acoustic ecology and soundscape studies, it approaches environmental sound not only as recorded material but also as a basis for creative reflection, critical listening, and collaborative music-making. Participants will work with sounds collected during the soundwalk and engage in processes of selection, manipulation, layering, and reorganization in order to create an original electroacoustic composition grounded in principles of acoustic ecology, which will ultimately be performed for an audience. The workshop highlights the educational value of this process by combining listening, technological experimentation, and artistic decision-making. Through the innovative use of controllers, software, and digital interfaces, participants are encouraged to rethink the relationship between environment, sound, and musical expression. In this framework, technology functions not simply as a sound-processing tool but as a pedagogical medium that supports exploration, interpretation, and composition. Ultimately, the workshop aims to cultivate active listening, creative agency, and a deeper understanding of how environmental recordings can be transformed into meaningful artistic and educational experiences.

Το εργαστήριο διερευνά τον ρόλο των νέων τεχνολογιών και των ψηφιακών μέσων στα Μουσικά Σχολεία, εστιάζοντας τόσο στα ατομικά μαθήματα οργάνου όσο και στα ομαδικά θεωρητικά μαθήματα. Μέσα από ενδεικτικά παραδείγματα και παιδαγωγικά σενάρια, αναδεικνύονται τρόποι με τους οποίους σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να υποστηρίξουν τη διδασκαλία και τη μάθηση, να ενισχύσουν την ενεργή συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών και να διευρύνουν τις δυνατότητες δημιουργικής, συνεργατικής και πολυτροπικής μουσικής εμπλοκής. Παράλληλα, εξετάζονται οι παιδαγωγικές, τεχνικές και πρακτικές προϋποθέσεις της ενσωμάτωσής τους στη σχολική πράξη, ώστε η χρήση της τεχνολογίας να ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες των διαφορετικών μαθημάτων και να λειτουργεί ως ουσιαστικό υποστηρικτικό μέσο της μουσικής διδασκαλίας.

Το παρόν εργαστήριο εστιάζει σε μια ολιστική προσέγγιση της διδασκαλίας του πιάνου στα Μουσικά Σχολεία, με άξονα τη σύνδεση των επιμέρους πεδίων του μαθήματος σε ένα ενιαίο παιδαγωγικό πλαίσιο. Ειδικότερα, προτείνεται η διδασκαλία να οργανώνεται μέσα από τη συστηματική διασύνδεση του ρεπερτορίου με τις τεχνικές δεξιότητες εκτέλεσης, τα στοιχεία θεωρίας και σημειογραφίας, τις δεξιότητες ακουστικής αντίληψης, την ανάγνωση εκ πρώτης όψεως, την ερμηνευτική προσέγγιση, καθώς και τις δημιουργικές πρακτικές στο πιάνο, όπως ο αυτοσχεδιασμός, η εναρμόνιση και η συνοδεία, στο πλαίσιο σύνδεσής τους με τους βασικούς οργανωτές του ισχύοντος Προγράμματος Σπουδών. Με τον τρόπο αυτό, τα επιμέρους πεδία του μαθήματος συνυπάρχουν οργανικά και προσαρμόζονται δυναμικά στις ανάγκες του ρεπερτορίου που μελετά κάθε μαθητής και κάθε μαθήτρια, υπηρετώντας τη συνολική μουσική τους καλλιέργεια.

Το σεμινάριο εστιάζει στις μεταβολές που επιφέρει η τεχνητή νοημοσύνη στην επιστημονική γραφή και στην ανάγκη διαμόρφωσης τεκμηριωμένων και υπεύθυνων πρακτικών από νέους και έμπειρους ερευνητές. Παρουσιάζονται τρόποι με τους οποίους εργαλεία παραγωγικής ΤΝ μπορούν να υποστηρίξουν τον ιδεασμό, την οργάνωση ενός κειμένου, τη γλωσσική επεξεργασία, την ανατροφοδότηση και τη διαχείριση σύνθετου ερευνητικού υλικού. Κάθε παραγόμενο περιεχόμενο εξετάζεται ως υλικό που απαιτεί επιστημονικό έλεγχο και διασταύρωση, ιδιαίτερα όταν αφορά βιβλιογραφικές αναφορές, ερμηνείες δεδομένων ή ισχυρισμούς που ενδέχεται να εμφανίζονται πειστικοί χωρίς επαρκή τεκμηρίωση. Συζητούνται ζητήματα ακαδημαϊκής ακεραιότητας, πατρότητας, διαφάνειας, προστασίας προσωπικών και ερευνητικών δεδομένων, μεροληψίας και ανακριβών ή κατασκευασμένων απαντήσεων. Μέσα από παραδείγματα και κριτική συζήτηση διαμορφώνεται ένα πλαίσιο χρήσης της ΤΝ που διατηρεί την τεκμηρίωση, τη μεθοδολογική συνέπεια και την τελική επιστημονική κρίση στην ευθύνη του ερευνητή.

Τρίωρο εργαστήριο για εκπαιδευτικούς, με στόχο την παρουσίαση πρακτικών τρόπων ενσωμάτωσης ψηφιακών εργαλείων και νέων τεχνολογιών στη μουσική εκπαίδευση. Περιλαμβάνει παραδείγματα εφαρμογής, παιδαγωγικές προσεγγίσεις και συζήτηση γύρω από τις δυνατότητες και τις προκλήσεις της χρήσης τους στη διδακτική πράξη.

Το εργαστήριο εξετάζει σύγχρονους τρόπους ενσωμάτωσης ψηφιακών μέσων και νέων τεχνολογιών στη σχολική μουσική εκπαίδευση, με έμφαση στην παιδαγωγική αξιοποίησή τους και στις προϋποθέσεις ουσιαστικής εφαρμογής. Παρουσιάζονται ενδεικτικές πρακτικές μουσικής παραγωγής, ψηφιακής ηχογράφησης, διαδραστικών εφαρμογών, δημιουργικού προγραμματισμού, maker δραστηριοτήτων και αξιοποίησης αναδυόμενων τεχνολογιών. Οι εφαρμογές συνδέονται με ενεργητικές, συνεργατικές και διερευνητικές μορφές μάθησης, όπου οι μαθητές δημιουργούν, πειραματίζονται και αναστοχάζονται πάνω στο μουσικό αποτέλεσμα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην επιλογή εργαλείων με βάση σαφείς μουσικούς στόχους, στην προσβασιμότητα, στην ηλικιακή καταλληλότητα και στην προσαρμογή στις πραγματικές συνθήκες της σχολικής τάξης. Παράλληλα, συζητούνται ζητήματα εξοπλισμού, επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών, διαχείρισης δεδομένων και κριτικής χρήσης της τεχνολογίας. Το εργαστήριο υιοθετεί μεταψηφιακή οπτική, συνδυάζοντας φυσικά και ψηφιακά μέσα σε δημιουργικές μουσικές εμπειρίες.

Το εργαστήριο εστιάζει στη σχεδίαση και δημιουργία διαδραστικών μαθησιακών αντικειμένων για το μάθημα της μουσικής και στους τρόπους ένταξής τους στη διδακτική πράξη. Παρουσιάζονται αρχές σχεδιασμού για ψηφιακά παιχνίδια, διαδραστικές ασκήσεις, πολυμεσικές δραστηριότητες και μικρές εφαρμογές που συνδυάζουν ήχο, εικόνα, κείμενο και αλληλεπίδραση. Η έμφαση τοποθετείται στη σύνδεση κάθε ψηφιακού αντικειμένου με συγκεκριμένους μουσικούς στόχους, στην άμεση ανατροφοδότηση, στην ευχρηστία, στην προσβασιμότητα και στην ηλικιακή καταλληλότητα. Οι συμμετέχοντες εξετάζουν τρόπους αξιοποίησης των αντικειμένων για ακουστικές διακρίσεις, μουσική θεωρία, δημιουργικό πειραματισμό, εξάσκηση και διαμορφωτική αξιολόγηση. Παράλληλα, συζητούνται κριτήρια επιλογής ψηφιακών εργαλείων, τεχνικοί περιορισμοί και δυνατότητες επαναχρησιμοποίησης και προσαρμογής του υλικού. Στόχος είναι η ανάπτυξη μικρών, ευέλικτων και παιδαγωγικά τεκμηριωμένων ψηφιακών πόρων που εντάσσονται οργανικά στη μουσική πράξη.

Το βιωματικό εργαστήριο διερευνά τις δυνατότητες και τις προκλήσεις αξιοποίησης νέων τεχνολογιών και ψηφιακών μέσων στη σχολική μουσική εκπαίδευση. Το περιεχόμενο οργανώνεται σε δύο μέρη και συνδυάζει θεωρητική πλαισίωση με πρακτικές εφαρμογές που μπορούν να προσαρμοστούν σε διαφορετικές βαθμίδες και υλικοτεχνικές συνθήκες. Εξετάζονται δραστηριότητες ψηφιακής ηχογράφησης και μουσικής παραγωγής, δημιουργικού προγραμματισμού, διαδραστικών εφαρμογών, maker πρακτικών και πολυτροπικής μουσικής δημιουργίας. Οι συμμετέχοντες σχεδιάζουν τρόπους με τους οποίους οι μαθητές μπορούν να ακούν, να δημιουργούν, να συνεργάζονται, να πειραματίζονται και να αναστοχάζονται, συνδέοντας κάθε τεχνολογική επιλογή με σαφείς μουσικούς και παιδαγωγικούς στόχους. Παράλληλα, συζητούνται κριτήρια επιλογής εργαλείων, ζητήματα προσβασιμότητας, ψηφιακής ασφάλειας και διαχείρισης της σχολικής υποδομής. Η διμερής δομή του εργαστηρίου διευκολύνει τη μετάβαση από την κατανόηση του πλαισίου στον σχεδιασμό εφαρμόσιμων δραστηριοτήτων για τη σχολική τάξη.

Το βιωματικό εργαστήριο παρουσιάζει πρακτικές για τη δημιουργία εκπαιδευτικών backing tracks και play-along videos που μπορούν να υποστηρίξουν την εκτέλεση, την εξάσκηση και τη διδασκαλία στο μάθημα της μουσικής. Η διαδικασία ξεκινά από τον διδακτικό στόχο και τη μουσική προσαρμογή του υλικού και προχωρά στην οργάνωση συνοδευτικών μερών, στην επιλογή τέμπο και τονικής περιοχής, στην ψηφιακή παραγωγή και στην τελική εξαγωγή του αρχείου. Παρουσιάζονται τρόποι αξιοποίησης πολυκάναλης επεξεργασίας, εικονικών οργάνων και βασικών τεχνικών μίξης για τη δημιουργία λειτουργικών συνοδειών, καθώς και πρακτικές συγχρονισμού ήχου με παρτιτούρα, οπτικές ενδείξεις ή άλλο υποστηρικτικό υλικό. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δημιουργία διαφορετικών επιπέδων δυσκολίας και εκδοχών με ή χωρίς επιμέρους μουσικά μέρη, ώστε το υλικό να υποστηρίζει διαφοροποιημένη διδασκαλία. Το εργαστήριο συνδέει την ψηφιακή μουσική παραγωγή με άμεσα εφαρμόσιμες ανάγκες της σχολικής και οργανικής μουσικής πράξης.

Το σεμινάριο «Μια Θάλασσα Ήχων» αξιοποιεί το θαλάσσιο ηχοτοπίο ως αφετηρία για δημιουργικές δραστηριότητες μουσικής, ακουστικής οικολογίας και STEAM. Οι συμμετέχοντες διερευνούν ήχους της θάλασσας και του παράκτιου περιβάλλοντος ως μουσικό υλικό, αναπτύσσοντας πρακτικές ενεργητικής ακρόασης, καταγραφής, ταξινόμησης, μετασχηματισμού και σύνθεσης. Η προσέγγιση συνδέει τη μουσική με στοιχεία περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, φυσικών επιστημών και τεχνολογίας μέσα από συνεργατικές και διερευνητικές δραστηριότητες που μπορούν να οδηγήσουν στη δημιουργία ηχοτοπίων και σύντομων ηχητικών αφηγήσεων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σχέση ανάμεσα στην ακουστική εμπειρία και τον θαλάσσιο εγγραμματισμό, καθώς και στην καλλιέργεια οικολογικής ευαισθησίας μέσω της δημιουργικής επεξεργασίας του ήχου. Το σεμινάριο διαμορφώνει ένα πλαίσιο στο οποίο το φυσικό περιβάλλον, τα ψηφιακά μέσα και η μουσική δημιουργία συνδέονται σε αυθεντικές μαθησιακές εμπειρίες, ενισχύοντας τη συνεργασία, τη φαντασία και την κριτική ακρόαση.

Η σύγχρονη τεχνολογία έχει μετασχηματίσει τους τρόπους που τα άτομα έρχονται σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέες μορφές μουσικής έκφρασης, δημιουργίας και μάθησης. Τα ψηφιακά μέσα είναι διάχυτα γύρω μας και αποτελούν πλέον καθοριστικό κομμάτι μιας μουσικής πράξης, διευρύνοντας τις έννοιες του αυτοσχεδιασμού και της σύνθεσης. Από τη δημιουργία και την παραγωγή ενός κομματιού έως τις πρακτικές μείξης και διανομής, η τεχνολογία διαδραματίζει κομβικό ρόλο. Στο παρόν εργαστήριο θα πειραματιστούμε με νέες μορφές μουσικής αλληλεπίδρασης στη βάση των σύγχρονων ψηφιακών και πολυτροπικών γραμματισμών. Μέσα από κατασκευές ψηφιακών και απτικών μουσικών οργάνων, γραφικές παρτιτούρες, σύγχρονες συνθετικές πρακτικές και στοιχεία πειραματικής μουσικής, θα ανακαλύψουμε πώς τα ψηφιακά μέσα μπορούν να οδηγήσουν σε νέα αυτοσχεδιαστικά μονοπάτια και θα εξερευνήσουμε νέες μορφές ελεύθερης μουσικής έκφρασης.

Το σεμινάριο εξετάζει τις δυνατότητες αξιοποίησης εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης σε διαφορετικές φάσεις της ερευνητικής διαδικασίας και τις μεθοδολογικές και δεοντολογικές προκλήσεις που ανακύπτουν. Παρουσιάζονται ενδεικτικές χρήσεις παραγωγικής ΤΝ για ιδεασμό, διατύπωση ερευνητικών ερωτημάτων, οργάνωση και σύνοψη υλικού, γλωσσική επεξεργασία, ανάπτυξη κώδικα ή μικρών ερευνητικών εργαλείων και υποστήριξη της επεξεργασίας σύνθετων πληροφοριών. Η συζήτηση εστιάζει στην ανάγκη διασταύρωσης κάθε παραγόμενης πληροφορίας και στην κατανόηση περιορισμών όπως οι ανακριβείς ή κατασκευασμένες απαντήσεις, η μεροληψία, η αδιαφάνεια των μοντέλων και η ανεπαρκής τεκμηρίωση των πηγών. Παράλληλα, εξετάζονται ζητήματα ακαδημαϊκής ακεραιότητας, πνευματικής ιδιοκτησίας, προστασίας δεδομένων και δήλωσης της χρήσης ΤΝ στην ερευνητική εργασία. Στόχος είναι η διαμόρφωση κριτικής και υπεύθυνης στάσης, με σαφή διαδικασία ελέγχου, τεκμηρίωσης και ανάληψης της τελικής επιστημονικής ευθύνης από τον ερευνητή.

Το εργαστήριο θα αξιοποιήσει πρακτικές κωδικοποίησης στο πλαίσιο του μοντέλου STEAM. Μέσα από πρακτικές εφαρμογές, οι συμμετέχοντες θα έρθουν σε επαφή με τη γλώσσα οπτικού προγραμματισμού Scratch, θα δημιουργήσουν τα δικά τους μουσικά τεχνουργήματα και θα μπορούν να ενσωματώσουν στοιχεία προγραμματισμού στα μαθήματά τους.

Το εργαστήριο παρουσιάζει τρόπους ένταξης του οπτικού προγραμματισμού στη μουσική εκπαίδευση στο πλαίσιο της διεπιστημονικής προσέγγισης STEAM. Με αφετηρία περιβάλλοντα όπως το Scratch, οι συμμετέχοντες διερευνούν πώς βασικές δομές κώδικα —ακολουθία, επανάληψη, συμβάντα, επιλογές και μεταβλητές— μπορούν να συνδεθούν με μουσικές έννοιες όπως ο παλμός, το ρυθμικό και μελωδικό μοτίβο, η δομή και η μεταβολή. Οι δραστηριότητες οργανώνονται ως σύντομες δημιουργικές προκλήσεις, στις οποίες ο κώδικας αξιοποιείται για σύνθεση, πειραματισμό και ανάπτυξη διαδραστικών μουσικών αντικειμένων. Η διαδικασία στηρίζεται στη βιωματική μάθηση, στη συνεργασία και σε επαναληπτικούς κύκλους σχεδιασμού και ανατροφοδότησης. Παράλληλα, εξετάζεται η συμβολή του οπτικού προγραμματισμού στην καλλιέργεια υπολογιστικής σκέψης, όταν οι προγραμματιστικές επιλογές συνδέονται άμεσα με συγκεκριμένες μουσικές αποφάσεις. Με αυτόν τον τρόπο διαμορφώνονται γέφυρες ανάμεσα στη μουσική, την τεχνολογία και τη δημιουργική επίλυση προβλημάτων.

Η παρουσίαση εξετάζει τις αρχές σχεδιασμού μουσικοπαιδαγωγικών σεναρίων STEAM και τις προοπτικές που δημιουργεί η διεπιστημονική σύνδεση της μουσικής με την τεχνολογία, τις φυσικές επιστήμες, τη μηχανική και τα μαθηματικά. Κεντρικό ζήτημα αποτελεί η διαμόρφωση ενός κοινού αυθεντικού ερωτήματος ή δημιουργικού προβλήματος, γύρω από το οποίο οργανώνονται σαφείς μουσικοί στόχοι και ουσιαστικές συνδέσεις μεταξύ των γνωστικών πεδίων. Παρουσιάζεται μια διαδικασία σχεδιασμού που περιλαμβάνει διερεύνηση, κατασκευή, πειραματισμό, δοκιμή, ανατροφοδότηση και ανασχεδιασμό, με αξιοποίηση ψηφιακών μέσων, προγραμματισμού, maker πρακτικών και πολυτροπικών υλικών όπου αυτό εξυπηρετεί το μαθησιακό σενάριο. Παράλληλα, αναλύονται προκλήσεις όπως η επιφανειακή διεπιστημονικότητα, οι τεχνικές απαιτήσεις, η διαχείριση του χρόνου και η προσαρμογή στις ηλικιακές και μαθησιακές ανάγκες της ομάδας. Η STEAM προσέγγιση συζητείται ως πλαίσιο για δημιουργική, συνεργατική και διερευνητική μουσική μάθηση.

Τα βίντεο αποτελούν μια σύνθετη πολυτροπική μορφή, όπου οι ήχοι, η μουσική και οι εικόνες —στατικές ή κινούμενες— αποτελούν φορείς νοημάτων σε έναν σύνθετο συνδυασμό οπτικών και ακουστικών κωδίκων. Διάφορα είδη μουσικών βίντεο αποτελούν μέρος της καθημερινότητας των μαθητών, από την προσχολική έως την εφηβική ηλικία και την ενήλικη ζωή. Η πλειονότητα των μαθητών έρχεται σε επαφή με τη μουσική πολυτροπικά, μέσα από ακρόαση-θέαση και δημιουργία σε άτυπα περιβάλλοντα. Σε αυτό το πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να στοχαστούν πάνω στους τρόπους ένταξης μουσικών βίντεο στο σχολείο και στο μάθημα της μουσικής. Στο παρόν εργαστήριο, οι συμμετέχοντες θα γνωρίσουν τη γλώσσα των μουσικών βίντεο (εκτέλεσης, animation, αφηγηματικό κ.ά.) και τα εργαλεία ανάλυσής τους. Επιπλέον, θα εξοικειωθούν με το δωρεάν λογισμικό Canva, το οποίο παρέχει δυνατότητες παραγωγής και επεξεργασίας βίντεο (σενάριο, πλάνα, προσαρμογή μουσικής, εφέ κ.λπ.). Τα παραπάνω θα πραγματοποιηθούν μέσα από πρακτικά παραδείγματα και δημιουργικές δράσεις. Τέλος, θα παρουσιαστούν τα βήματα για εκπαιδευτικές εφαρμογές που θα εμπλέκουν ενεργητικά τους μαθητές στην ερμηνεία, τη δημιουργία και την αξιολόγηση των βίντεο.

Το εργαστήριο παρουσιάζει μια πρακτική εισαγωγή στη δημιουργία ψηφιακών μουσικών οργάνων με την οπτική γλώσσα προγραμματισμού Scratch και την απτική διεπαφή Makey Makey. Οι συμμετέχοντες διερευνούν πώς καθημερινά αντικείμενα και αγώγιμα υλικά μπορούν να λειτουργήσουν ως χειριστήρια για την ενεργοποίηση και τον μετασχηματισμό ψηφιακών ήχων. Μέσα από βασικές δομές προγραμματισμού οργανώνουν ηχητικά γεγονότα, δημιουργούν μουσικές ακολουθίες και σχεδιάζουν διαδραστικές μουσικές κατασκευές, συνδέοντας τη μουσική πράξη με έννοιες κώδικα και φυσικής αλληλεπίδρασης. Η δραστηριότητα εντάσσεται σε πλαίσιο STEAM και maker culture, όπου η γνώση οικοδομείται μέσα από σχεδιασμό, κατασκευή, δοκιμή και ανασχεδιασμό. Το εργαστήριο αναδεικνύει τις δυνατότητες των συγκεκριμένων εργαλείων για σύνθεση, αυτοσχεδιασμό, διερεύνηση μουσικών εννοιών, συνεργασία και ανάπτυξη υπολογιστικής σκέψης, με τεχνικές απαιτήσεις που παραμένουν προσιτές για σχολικές εφαρμογές.

Το εργαστήριο αποτελεί εισαγωγή στον δημιουργικό προγραμματισμό με το Sonic Pi και διερευνά τη χρήση του κώδικα ως μέσου μουσικής έκφρασης, σύνθεσης και πειραματισμού. Χωρίς να προϋποτίθενται γνώσεις προγραμματισμού, οι συμμετέχοντες γνωρίζουν βασικές εντολές και δομές και τις συνδέουν με μουσικές έννοιες όπως ο παλμός, τα ρυθμικά και μελωδικά μοτίβα, η επανάληψη, η μεταβολή, το ηχόχρωμα και η μορφή. Μέσα από κλιμακωτές δραστηριότητες δημιουργούν μουσικές ακολουθίες, συνδυάζουν συνθετικούς ήχους και δείγματα και πειραματίζονται με ζωντανές μεταβολές του κώδικα. Το Sonic Pi προσεγγίζεται ως μουσικοπαιδαγωγικό περιβάλλον που συνδέει τη μουσική δημιουργικότητα με την υπολογιστική σκέψη, τη συνεργασία και τη διερευνητική μάθηση. Παράλληλα, συζητούνται τρόποι ένταξης του δημιουργικού προγραμματισμού σε σχολικά και μη τυπικά περιβάλλοντα, με κριτήριο τη σαφή σύνδεση των προγραμματιστικών ενεργειών με τη μουσική πρόθεση και το ακουστικό αποτέλεσμα.

Η παρουσίαση διερευνά το μουσικό βίντεο ως πολυτροπικό πεδίο δημιουργίας στη μουσική διδασκαλία-μάθηση. Οι συμμετέχοντες προσεγγίζουν τη σχέση εικόνας, ήχου, κίνησης και αφήγησης και εξετάζουν πώς η παραγωγή ενός σύντομου βίντεο μπορεί να οργανωθεί ως μουσικοπαιδαγωγική δραστηριότητα. Παρουσιάζονται βασικές φάσεις της δημιουργικής διαδικασίας, από τη διαμόρφωση της ιδέας και τον σχεδιασμό της οπτικοακουστικής αφήγησης έως την καταγραφή, την επιλογή μουσικού υλικού, την επεξεργασία και την τελική σύνθεση. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις μουσικές αποφάσεις που προκύπτουν από τον συγχρονισμό ήχου και εικόνας, στην ανάπτυξη γραμματισμών στα μέσα και στην καλλιέργεια δημιουργικότητας, συνεργασίας και κριτικής σκέψης. Η δημιουργία βίντεο αξιοποιείται ως ευέλικτη δραστηριότητα που μπορεί να υποστηρίξει την ερμηνεία, τη σύνθεση, τον αυτοσχεδιασμό και τη μουσική αφήγηση μέσα από προσιτά ψηφιακά εργαλεία.

Η παρουσίαση έχει ως στόχο να συζητήσει το θεωρητικό πλαίσιο των άτυπων διαδικασιών μουσικής μάθησης και τον τρόπο με τον οποίο αυτές μπορούν να υιοθετηθούν στις νέες συνθήκες της πανδημίας και της μετάβασης σε διαδικτυακές διαδικασίες μουσικής διδασκαλίας-μάθησης.

Το τραγούδι αποτελεί από τη φύση του πολυτροπική μορφή, καθώς συνδυάζει τη γλώσσα με τους μουσικούς ήχους και συχνά δημιουργεί αφηγήσεις και εικόνες στους ακροατές. Στη μουσική εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο ευχαρίστησης, μάθησης και ομαδικότητας. Η παρουσίαση προτείνει διαθεματικούς και πολυαισθητηριακούς τρόπους διδασκαλίας και μάθησης τραγουδιού, εμπλουτισμό του ρεπερτορίου, εξοικείωση με ορολογία της δημοφιλούς μουσικής και της μουσικής παραγωγής, καθώς και δημιουργικές πρακτικές διεύθυνσης, επανάληψης, μελοποίησης και μουσικής επένδυσης στίχων. Παράλληλα, αξιοποιούνται τεχνολογικά μέσα για τη διασκευή και την παραγωγή τραγουδιού, καθώς και εργαλεία ανάλυσης, ερμηνείας, επεξεργασίας και δημιουργίας μουσικών βίντεο. Οι προτεινόμενες εφαρμογές μπορούν να αξιοποιηθούν τόσο στη δια ζώσης όσο και στην εξ αποστάσεως μουσική εκπαίδευση.

Οι ραγδαίες αλλαγές της σύγχρονης ψηφιακής εποχής μετασχηματίζουν τους τρόπους με τους οποίους τα παιδιά αλληλεπιδρούν με τη μουσική, διαμορφώνοντας τις μουσικές εμπειρίες και προτιμήσεις τους. Σε αυτό το πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των μαθητών για μουσική εμπλοκή μέσω ψηφιακών μέσων. Το εργαστήριο προτείνει την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών στη μουσική διδασκαλία και μάθηση, τόσο σε τυπικά όσο και σε άτυπα περιβάλλοντα, αντλώντας από το διεπιστημονικό μοντέλο STEAM. Μέσα από πρακτικές δραστηριότητες, οι συμμετέχοντες θα εξοικειωθούν με την οπτική γλώσσα προγραμματισμού Scratch™ και τη διεπαφή Makey Makey™ και θα διερευνήσουν τη χρήση τους σε δια ζώσης και εξ αποστάσεως περιβάλλοντα μάθησης. Εργαζόμενοι συνεργατικά, θα μπορούν να αναπτύξουν μουσικές εφαρμογές και να τις συνδέσουν με αυτοσχέδια ηλεκτρονικά όργανα κατασκευασμένα από καλώδια, αγώγιμα υλικά και καθημερινά αντικείμενα. Η ενσωμάτωση αυτών των ψηφιακών εργαλείων στη μουσική τάξη μπορεί να διευρύνει τις προσεγγίσεις στη μουσική διδασκαλία και μάθηση και να υποστηρίξει νέες μορφές ηχητικού πειραματισμού, μουσικής δημιουργίας και έκφρασης. Οι προτεινόμενες δραστηριότητες αντανακλούν αναδυόμενες μορφές ψηφιακού και πολυτροπικού μουσικού γραμματισμού και ανταποκρίνονται στις ευρύτερες πολιτισμικές συνθήκες της σύγχρονης κοινωνίας.

Το παρόν σεμινάριο αποτελεί μια πρόταση ενσωμάτωσης των νέων τεχνολογιών και των ψηφιακών εφαρμογών στην εξ αποστάσεως μουσική διδασκαλία και μάθηση, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί. Μέσα από τις μουσικές διαδικτυακές εφαρμογές Chrome Music Lab, Groove Pizza και Synth4kids θα αναπτυχθούν χριστουγεννιάτικες μουσικοπαιδαγωγικές δράσεις, τις οποίες οι εκπαιδευτικοί θα μπορούν να ενσωματώσουν στην εκπαιδευτική τους διαδικασία.

Οι συνεχείς αλλαγές στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή μετασχηματίζουν καθημερινά τους τρόπους με τους οποίους τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας τις μουσικές εμπειρίες και προτιμήσεις τους. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη τις ανάγκες των μαθητών για μουσικές δράσεις με τεχνολογία. Ωστόσο, έχει διαπιστωθεί ερευνητικά ότι η χρήση των ψηφιακών μέσων σε μαθήματα μουσικής, ειδικότερα στις μικρότερες ηλικίες, δεν έχει ακόμη επιτευχθεί με τρόπο που να αντικατοπτρίζει τις απαιτήσεις της σύγχρονης ψηφιακής κοινωνίας. Το παρόν εργαστήριο αποτελεί μια πρόταση ενσωμάτωσης των ψηφιακών μέσων και των νέων τεχνολογιών στη μουσική διδασκαλία-μάθηση. Μέσα από την ανάπτυξη μουσικοπαιδαγωγικών δράσεων, οι εκπαιδευτικοί αναμένεται να έρθουν σε επαφή με εκπαιδευτικά λογισμικά (Scratch, BandLab, Sonic Pi), διαδικτυακές εφαρμογές (Chrome Music Lab, Synth4kids) και διεπαφές (Makey-Makey, Micro:bit, Arduino), που θα μπορούν να χρησιμοποιούν στη διαδικτυακή και τη δια ζώσης εκπαιδευτική τους διαδικασία. Επιπλέον, θα είναι σε θέση, μαζί με τους μαθητές τους, να σχεδιάζουν μουσικές εφαρμογές και να κατασκευάζουν αυτοσχέδια ηλεκτρονικά μουσικά όργανα, τα οποία θα χρησιμοποιούν στην τάξη σε συνδυασμό με φυσικά όργανα και όργανα Orff, στη βάση των σύγχρονων πρακτικών μουσικής δημιουργίας και έκφρασης, αντανακλώντας τις μουσικές προτιμήσεις των παιδιών, καθώς και τους νέους ψηφιακούς και πολυτροπικούς μουσικούς γραμματισμούς. Το εργαστήριο αφορά όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες της σχολικής και ωδειακής εκπαίδευσης, ενώ ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην προσχολική και πρωτοσχολική ηλικία.

Το σεμινάριο εστιάζει στη χρήση των Digital Audio Workstations (DAWs) σε εξ αποστάσεως μαθήματα μουσικής και στις δυνατότητες που προσφέρουν για μουσική δημιουργία, παραγωγή, εξάσκηση και συνεργασία. Παρουσιάζονται βασικές λειτουργίες ενός DAW, όπως η πολυκάναλη ηχογράφηση, η επεξεργασία, η χρήση εικονικών οργάνων και δειγμάτων, η οργάνωση μουσικού υλικού σε χρονική γραμμή και οι βασικές διαδικασίες μίξης. Η προσέγγιση συνδέεται με συμμετοχικές και DIY πρακτικές μουσικής παραγωγής, μέσα από τις οποίες οι μαθητές μπορούν να αναπτύσσουν ατομικά ή συνεργατικά έργα σε περιβάλλοντα σύγχρονης και ασύγχρονης μάθησης. Συζητούνται τρόποι ανταλλαγής αρχείων και ανατροφοδότησης, καθώς και ζητήματα τεχνικής προσβασιμότητας, καθυστέρησης δικτύου και παιδαγωγικού σχεδιασμού. Η αξιοποίηση των DAWs εντάσσεται σε ένα πλαίσιο ενεργητικής μουσικής μάθησης που υποστηρίζει τη δημιουργικότητα, την αυτορρύθμιση και την καλλιέργεια σύγχρονων μουσικών και ψηφιακών γραμματισμών.

Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, οι εκπαιδευτικοί μουσικής πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις μουσικές ανάγκες και προτιμήσεις των μαθητών τους και να σχεδιάζουν δράσεις με τη χρήση της τεχνολογίας (Tobias, 2016), καθώς η τελευταία μετασχηματίζει καθημερινά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν με τη μουσική. Η ενσωμάτωση ψηφιακών μέσων σε μουσικοπαιδαγωγικές δραστηριότητες διευρύνει τις πρακτικές της μουσικής διδασκαλίας-μάθησης, ενώ οι τάξεις που τα ενσωματώνουν υιοθετούν μία υβριδική προσέγγιση, αφομοιώνοντας ευκολότερα σύγχρονες μεθοδολογικές πρακτικές (Tobias, 2016). Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν κάνει την εμφάνισή τους τα εικονικά όργανα (Virtual Instruments), μια κατηγορία εφαρμογών γραφικής αναπαράστασης μουσικών οργάνων σε οθόνη. Έρευνα στο πεδίο έχει καταδείξει ότι η ενσωμάτωσή τους στη μουσική εκπαιδευτική διαδικασία οδηγεί στην ανάπτυξη μουσικών δεξιοτήτων εκτέλεσης, δημιουργικότητας και τεχνικών συνοδείας, καθώς και σε βαθύτερη κατανόηση των μουσικών ειδών, κανόνων αρμονίας και ενορχήστρωσης (Ho, 2007). Αν και παρέχουν νέες δυνατότητες και μπορούν να συντελέσουν στην ανάπτυξη ενός νέου παιδαγωγικού μοντέλου, διαφορετικού από το παραδοσιακό (Williams, 2014), η χρήση τους περιορίζεται σε μαθήματα θεωρίας της μουσικής ή ανάπτυξης ακουστικών ικανοτήτων (Ruismäki, 2013). Το φαινόμενο γίνεται πιο έντονο στις μικρότερες ηλικίες, καθώς οι παραδοσιακές μουσικοπαιδαγωγικές μέθοδοι των Dalcroze, Kodály και Orff, έχοντας σχεδιαστεί πολλές δεκαετίες πριν, δεν περιλαμβάνουν τη χρήση μουσικής τεχνολογίας στο περιεχόμενό τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό τις μουσικές εμπειρίες και προτιμήσεις των παιδιών και να εστιάζουν σε μουσικά είδη και όργανα άγνωστα στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο (Williams, 2014). Αναφορικά με τη φιλοσοφία του σχεδιασμού των μουσικών εφαρμογών, παρόλο που τα ψηφιακά μέσα προσφέρουν νέες διευρυμένες δυνατότητες, ο προσανατολισμός τους παραμένει σε ένα καθαρά παραδοσιακό μοντέλο ανάπτυξης (Williams, 2014), βασισμένο στις επιθυμίες και συμπεριφορές των χρηστών. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται στην αναπαράσταση φυσικών μουσικών οργάνων όπως το μεταλλόφωνο, το πιάνο ή η κιθάρα. Το Synth4kids αποτελεί μία πρωτότυπη διαδικτυακή εφαρμογή αναπαράστασης εικονικού οργάνου προσανατολισμένη σε παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως οκτώ ετών. Είναι προσανατολισμένο στην αναλογική σύνθεση ήχου και δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή από πολύ μικρή ηλικία με τις αρχές της ηλεκτρονικής μουσικής. Πρακτικά, αποτελεί ένα μονοφωνικό συνθεσάιζερ, το οποίο δανείζεται στοιχεία από το περιεχόμενο των παραδοσιακών μουσικοπαιδαγωγικών μεθόδων (χρωμοαισθησία, πεντατονική κλίμακα, αρχή του κινητού-ντο & κιναισθητικές εμπειρίες), καθιστώντας εύκολη την ένταξή της σε μουσικοπαιδαγωγικές δραστηριότητες (Mygdanis, 2018). Σκοπός του παρόντος εργαστηρίου είναι αφενός η συνοπτική παρουσίαση των δυνατοτήτων της μουσικής εφαρμογής Synth4kids και αφετέρου ο σχεδιασμός και η πρακτική εφαρμογή μουσικοπαιδαγωγικών δράσεων με τη χρήση της σε ένα μάθημα μουσικής. Οι δραστηριότητες θα έχουν ως κύριους μουσικοπαιδαγωγικούς στόχους την ανάπτυξη της δημιουργικότητας των παιδιών, μέσω της ομαδοσυνεργατικής μουσικής διδασκαλίας-μάθησης, της ηχητικής εξερεύνησης και του πειραματισμού, καθώς και την έμφαση σε κιναισθητικές λειτουργίες. Για την ενεργό συμμετοχή, οι συμμετέχοντες θα πρέπει να έχουν μαζί τους ηλεκτρονικές συσκευές, κατά προτίμηση tablet ή ηλεκτρονικό υπολογιστή με ανάλυση οθόνης τουλάχιστον 768 x 1024 και πρόσβαση στο διαδίκτυο. Σε ορισμένες δραστηριότητες θα δοθούν, επίσης, σημειώσεις και γραφικές παρτιτούρες στους συμμετέχοντες.

This presentation examines the transformative potential of Music Education 4.0 within a post-digital, anthropocentric framework. Instead of perceiving technology as the primary catalyst of change, the framework regards emerging and immersive tools as resources that enhance human agency, musical meaning-making, and culturally and socially grounded learning. From this perspective, Music Education 4.0 revisits traditional pedagogical approaches through immersive, interactive, and reflective learning experiences, aligned with STREAM strategies that promote cross-disciplinary thinking and the development of communication, creativity, and critical judgment. Music Education 4.0 establishes a foundational framework for an extended, adaptable learning ecology in which learners engage with music through embodied participation and iterative experimentation. Students investigate digital music production to compose, remix, and refine musical ideas, while maker-oriented practices encourage hands-on building, prototyping, and redesign of instruments and sound artifacts, thereby enhancing creativity and problem-solving skills. Programming and immersive environments, such as virtual reality (VR) and augmented reality (AR), can further enhance spatial, musical, and conceptual comprehension through situated exploration and interactive scenarios. Concurrently, AI-enabled tools—ranging from generative music systems to personalized assistants—provide timely and responsive feedback and scaffolding, supporting differentiated learning pathways while emphasizing questions of authorship, accountability, and ethical use that are integral to post-digital educational contexts. Participants will explore current developments in the fields of Music, Technology, and Education through the analysis of real-world and authentic case studies and recent research findings. The discussion also considers how post-digital conditions shape both opportunities and challenges in music teacher education. The session further highlights how STREAM strategies can effectively integrate arts and sciences, allowing educators to create comprehensive, context-aware learning experiences that are explicitly centered on human values, critically informed, and adaptable to swiftly changing musical and technological environments.

Η διάλεξη εξετάζει τη φιλοσοφία του maker culture και τη σύνδεσή της με τη διεπιστημονική προσέγγιση STE(A)M στη μουσική εκπαίδευση. Κεντρικός άξονας είναι η μάθηση μέσα από την κατασκευή, τον πειραματισμό και τη δημιουργία μουσικών τεχνουργημάτων που αποκτούν προσωπικό και συλλογικό νόημα. Παρουσιάζονται πρακτικές στις οποίες ψηφιακά εργαλεία, απτικές διεπαφές, αντικείμενα καθημερινής χρήσης και εφαρμογές προγραμματισμού συνδυάζονται με τη σύνθεση, τον αυτοσχεδιασμό και τη διερεύνηση μουσικών εννοιών. Η διαδικασία οργανώνεται σε επαναληπτικούς κύκλους σχεδιασμού, πρωτοτυποποίησης, δοκιμής, ανατροφοδότησης και ανασχεδιασμού, με έμφαση στη συνεργασία, την αυτενέργεια και την επίλυση προβλημάτων. Παράλληλα, συζητείται η σχέση του maker movement με τον κατασκευασιονιστικό προσανατολισμό της μάθησης και με σύγχρονες μεταψηφιακές πρακτικές. Η μουσική τάξη προσεγγίζεται ως εργαστήριο δημιουργίας, όπου φυσικά και ψηφιακά υλικά συνδέονται με μουσικούς, τεχνολογικούς και υπολογιστικούς γραμματισμούς.

Οι ταχείες αλλαγές της ψηφιακής εποχής μετασχηματίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές έρχονται σε επαφή με τη μουσική και διαμορφώνουν τις μουσικές τους εμπειρίες. Στο πλαίσιο αυτό, η διδακτική των μουσικών οργάνων καλείται να ενσωματώσει σύγχρονες τεχνολογίες και ψηφιακά μέσα όχι ως απλή τεχνική προσθήκη, αλλά ως μέρος της ίδιας της μαθησιακής διαδικασίας. Οι δυνατότητες εκτείνονται από την ψηφιακή καταγραφή παρτιτούρας και την ηχογράφηση της εκτέλεσης έως τη μουσική παραγωγή, τον δημιουργικό προγραμματισμό, τις διαδραστικές εφαρμογές, τις απτικές διεπαφές και τους μικροελεγκτές. Η αξιοποίηση των εργαλείων αυτών μπορεί να διευρύνει τους τρόπους μουσικής κατανόησης, να ενισχύσει νέους γραμματισμούς και δεξιότητες του 21ου αιώνα και να υποστηρίξει ενεργητικές και διερευνητικές μορφές μάθησης. Η παρουσίαση εξετάζει βασικές περιοχές και τρόπους ενσωμάτωσης των ψηφιακών μέσων σε ατομικά και ομαδικά μαθήματα μουσικού οργάνου, σε συνδυασμό με παραδείγματα πρακτικής εφαρμογής.

Η παρουσίαση θα εστιάσει στις δυνατότητες και τις προοπτικές αξιοποίησης του πρωτότυπου λογισμικού Synth4kids, το οποίο σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε από τον Γιάννη Μυγδάνη με σκοπό να υποστηρίξει μουσικοπαιδαγωγικές δράσεις και σενάρια εκπαίδευσης STEAM στη μουσική παιδαγωγική. Θα παρουσιαστούν ιδέες και εφαρμογές σε διαφορετικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, με συνδυασμό ψηφιακών μέσων και μουσικών οργάνων, σε ένα πλαίσιο όπου η σχολική τάξη μετατρέπεται σε μουσικό εργαστήριο δημιουργικότητας, συνεργασίας και φαντασίας, αντανακλώντας τις απαιτήσεις του σύγχρονου μεταψηφιακού συμφραζομένου. Το περιεχόμενο αντλείται από πολύχρονη ερευνητική δραστηριότητα, τόσο του ίδιου του δημιουργού όσο και άλλων ερευνητών και ερευνητριών, σε ποικίλα μουσικά περιβάλλοντα (περιβάλλοντα προσχολικής μουσικής μάθησης, ειδική αγωγή, δημοτικό, ωδειακή εκπαίδευση κ.ά.).

Η διάλεξη διερευνά τις σύγχρονες μορφές παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης στη μουσική δημιουργία και τον τρόπο με τον οποίο μετασχηματίζουν τις διαδικασίες σύνθεσης, παραγωγής και ηχητικού πειραματισμού. Παρουσιάζονται κατηγορίες μοντέλων και εφαρμογών που παράγουν ή μετασχηματίζουν μουσικό και ηχητικό υλικό, καθώς και τρόποι αλληλεπίδρασης μέσω κειμενικών ή μουσικών οδηγιών. Η ΤΝ εξετάζεται ως συνεργατικό εργαλείο για τον ιδεασμό, τη δημιουργία εναλλακτικών εκδοχών, την εξερεύνηση υφολογικών επιλογών και την επεξεργασία υλικού. Παράλληλα, αναλύεται η δημιουργική ευθύνη που προκύπτει όταν ο δημιουργός επιλέγει, αξιολογεί, μετασχηματίζει και οργανώνει αλγοριθμικά παραγόμενο περιεχόμενο. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε ζητήματα πατρότητας, πνευματικών δικαιωμάτων, δεδομένων εκπαίδευσης, αισθητικής ομογενοποίησης και διαφάνειας. Στο προτεινόμενο ανθρωποκεντρικό πλαίσιο, η καλλιτεχνική πρόθεση, η κριτική επιλογή και η ευθύνη για το τελικό μουσικό αποτέλεσμα παραμένουν στον πυρήνα της δημιουργικής διαδικασίας.

Η διάλεξη εξετάζει τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης στην ακαδημαϊκή συγγραφή, εστιάζοντας στις δυνατότητες υποστήριξης της ερευνητικής και συγγραφικής διαδικασίας και στα όρια που απαιτούν κριτική και υπεύθυνη χρήση. Παρουσιάζονται ενδεικτικές εφαρμογές παραγωγικής ΤΝ για ιδεασμό, οργάνωση επιχειρηματολογίας, διαμόρφωση δομής, γλωσσική επεξεργασία και ανατροφοδότηση σε προσχέδια. Εξετάζεται επίσης η χρήση της για την κατανόηση και οργάνωση ερευνητικού υλικού, με έμφαση στην ανάγκη διατήρησης της επιστημονικής κρίσης και της ευθύνης του συγγραφέα σε κάθε στάδιο. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στην επαλήθευση πληροφοριών και βιβλιογραφικών αναφορών, στις κατασκευασμένες ή ανακριβείς απαντήσεις, στη μεροληψία, στην προστασία δεδομένων, στην πνευματική ιδιοκτησία και στη διαφάνεια ως προς τη χρήση της ΤΝ. Η ακαδημαϊκή συγγραφή προσεγγίζεται ως διαδικασία τεκμηριωμένης σκέψης, στην οποία η αξιοποίηση ψηφιακών βοηθών προϋποθέτει συνεχή έλεγχο, διασταύρωση πηγών και σαφή ανάληψη ευθύνης για το τελικό κείμενο.

Η διάλεξη εξετάζει τις δυνατότητες αξιοποίησης αναδυόμενων τεχνολογιών, ψηφιακών μέσων και τεχνητής νοημοσύνης στη διδακτική μουσικών οργάνων. Αφετηρία αποτελεί η διαπίστωση ότι οι σύγχρονες μουσικές εμπειρίες των μαθητών διαμορφώνονται σε περιβάλλοντα όπου η εκτέλεση, η ηχογράφηση, η παραγωγή, η επεξεργασία και η διαδικτυακή διαμοίραση συνυπάρχουν. Παρουσιάζονται εφαρμογές που εκτείνονται από την ψηφιακή παρτιτούρα και την καταγραφή της εκτέλεσης έως τη μουσική παραγωγή, τον δημιουργικό προγραμματισμό, τις διαδραστικές και απτικές διεπαφές, τις εμβυθιστικές τεχνολογίες και εργαλεία ΤΝ. Η συζήτηση εστιάζει στην παιδαγωγική προστιθέμενη αξία των μέσων αυτών για ανατροφοδότηση, πειραματισμό, αυτορρύθμιση, δημιουργικότητα και ανάπτυξη νέων γραμματισμών. Παράλληλα, εξετάζονται ζητήματα πρόσβασης, αξιοπιστίας, ιδιωτικότητας και υπεύθυνης χρήσης της ΤΝ. Η ένταξη των τεχνολογιών συνδέεται σε κάθε περίπτωση με συγκεκριμένες μουσικές και μαθησιακές επιδιώξεις του ατομικού ή ομαδικού μαθήματος οργάνου.

This presentation examines the transformative potential of Music Education 4.0, a framework that incorporates various technological and pedagogical dimensions—such as music production, the maker movement, programming, virtual reality (VR), augmented reality (AR), and artificial intelligence (AI)—into a new educational mindset. Music Education 4.0 reimagines traditional music teaching by integrating immersive, interactive, and technology-driven learning experiences. Aligned with the ST(R)EAM model, this approach fosters cross-disciplinary learning and the development of communication, creativity, and critical-thinking skills. Music Education 4.0 establishes the basis for an extended, dynamic, and immersive learning framework. Students engage in digital music production, using software to compose, remix, and refine their musical ideas. Concurrently, the maker movement promotes hands-on instrument creation, encouraging both creativity and problem-solving skills. Programming and immersive technologies, such as VR and AR, enhance spatial and musical understanding through interactive coding and virtual environments. Additionally, AI tools such as generative music models and personalised assistants provide tailored, responsive feedback, making the learning experience more adaptive and engaging. This approach aligns with students’ needs and fosters a deeper exploration of music. Participants will explore current developments at the intersection of music, technology, and education through real-world case studies and recent research findings. The session will also emphasise the role of the ST(R)EAM model in integrating arts and technology and in developing a comprehensive skill set for an evolving musical and technological landscape.

Το παρόν άρθρο διερευνά τη μεθοδολογική προσέγγιση της Design-Based Research (DBR) στο πλαίσιο της μουσικής εκπαίδευσης, εστιάζοντας τόσο στη φιλοσοφική και θεωρητική της συγκρότηση όσο και στις ερευνητικές πρακτικές που την καθιστούν ιδιαίτερα κατάλληλη για την ανάπτυξη εκπαιδευτικών καινοτομιών. Αρχικά, παρουσιάζονται οι βασικές αρχές της DBR, όπως η συνεργατική φύση του σχεδιασμού, η εφαρμογή σε πραγματικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα και η κυκλική σχέση ανάμεσα στον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την αναθεώρηση. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η DBR αναδεικνύεται ως μια προσέγγιση ικανή να συνεισφέρει στην παραγωγή τοπικά έγκυρης αλλά και θεωρητικά τεκμηριωμένης γνώσης για τη μουσική μάθηση και διδασκαλία. Στη συνέχεια, αναλύονται οι διαφορές της DBR από άλλες ερευνητικές μεθοδολογίες, όπως η έρευνα δράσης, οι εθνογραφικές έρευνες και μελέτες περίπτωσης, με στόχο να αποσαφηνιστούν οι αποκλίσεις στις μεθοδολογικές της προοπτικές, καθώς και τα παιδαγωγικά της πλεονεκτήματα. Τέλος, παρουσιάζονται παραδείγματα εφαρμογής στη μουσική εκπαίδευση από τη διεθνή βιβλιογραφία και αναδεικνύονται προοπτικές για μελλοντική έρευνα, τονίζοντας τον ρόλο της DBR στην ανάπτυξη καινοτόμων παιδαγωγικών πρακτικών και στη διαμόρφωση νέων θεωριών για τη μουσική διδασκαλία-μάθηση.

Η διάλεξη διερευνά τη δημιουργική αξιοποίηση μουσικών εκπαιδευτικών λογισμικών στην προσχολική και πρωτοσχολική εκπαίδευση, εστιάζοντας στη σχέση ανάμεσα στον ήχο, τη μουσική οργάνωση, την κίνηση και απλές αριθμητικές δομές. Το περιεχόμενο αντλεί από τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ψηφιακών μουσικών περιβαλλόντων για μικρές ηλικίες, στα οποία η ακρόαση, ο πειραματισμός, το παιχνίδι και η δημιουργία συνδέονται με πολυτροπικές μορφές μάθησης. Παρουσιάζονται δραστηριότητες όπου τα παιδιά χειρίζονται ψηφιακούς ήχους και εικονικά μουσικά όργανα, οργανώνουν ρυθμικά και μελωδικά μοτίβα και προσεγγίζουν αφηρημένες μουσικές έννοιες μέσα από οπτικές, ακουστικές, κινητικές και απτικές εμπειρίες. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον αναπτυξιακά κατάλληλο σχεδιασμό, στη σύνδεση φυσικού και ψηφιακού κόσμου και στη διαμόρφωση δημιουργικών σεναρίων STEAM. Η τεχνολογία εντάσσεται έτσι σε δραστηριότητες που ενισχύουν την ενεργό συμμετοχή, τη φαντασία, τη μουσική διερεύνηση και την κατανόηση σχέσεων ανάμεσα στη μουσική και άλλες περιοχές μάθησης.

Η διάλεξη εστιάζει στη σχεδίαση και ανάπτυξη διεπιστημονικών διδακτικών σεναρίων STEAM για το μάθημα της μουσικής. Αρχικά αποσαφηνίζονται οι διαφορετικές μορφές σύνδεσης της μουσικής με τις φυσικές επιστήμες, την τεχνολογία, τη μηχανική και τα μαθηματικά, καθώς και ο ρόλος των τεχνών στη συγκρότηση ενός συνεκτικού μαθησιακού πλαισίου. Στη συνέχεια παρουσιάζεται μια διαδικασία σχεδιασμού όπου οι μουσικοί στόχοι ορίζονται με σαφήνεια και συνδέονται με αυθεντικά ερωτήματα, πειραματισμό, συνεργασία και δημιουργία μουσικών τεχνουργημάτων. Στα παραδείγματα εντάσσονται, όπου είναι παιδαγωγικά πρόσφορο, ψηφιακά μέσα, προγραμματισμός και κατασκευαστικές πρακτικές. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στους επαναληπτικούς κύκλους σχεδιασμού, δοκιμής, ανατροφοδότησης και ανασχεδιασμού, καθώς και στην αποφυγή επιφανειακών συνδέσεων μεταξύ των γνωστικών πεδίων. Η STEAM προσέγγιση αναδεικνύεται ως πλαίσιο για βιωματική μουσική μάθηση, δημιουργική επίλυση προβλημάτων και ανάπτυξη συνεργατικών και υπολογιστικών δεξιοτήτων.

Οι ταχείες αλλαγές της ψηφιακής εποχής μετασχηματίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές έρχονται σε επαφή με τη μουσική και διαμορφώνουν τις μουσικές τους εμπειρίες. Στο πλαίσιο αυτό, η διδακτική των μουσικών οργάνων καλείται να ενσωματώσει σύγχρονες τεχνολογίες και ψηφιακά μέσα όχι ως απλή τεχνική προσθήκη, αλλά ως μέρος της ίδιας της μαθησιακής διαδικασίας. Οι δυνατότητες εκτείνονται από την ψηφιακή καταγραφή παρτιτούρας και την ηχογράφηση της εκτέλεσης έως τη μουσική παραγωγή, τον δημιουργικό προγραμματισμό, τις διαδραστικές εφαρμογές, τις απτικές διεπαφές και τους μικροελεγκτές. Η αξιοποίηση των εργαλείων αυτών μπορεί να διευρύνει τους τρόπους μουσικής κατανόησης, να ενισχύσει νέους γραμματισμούς και δεξιότητες του 21ου αιώνα και να υποστηρίξει ενεργητικές και διερευνητικές μορφές μάθησης. Η παρουσίαση εξετάζει βασικές περιοχές και τρόπους ενσωμάτωσης των ψηφιακών μέσων σε ατομικά και ομαδικά μαθήματα μουσικού οργάνου, σε συνδυασμό με παραδείγματα πρακτικής εφαρμογής.

Η διάλεξη εξετάζει τη φιλοσοφία του maker culture και τη σύνδεσή της με τη διεπιστημονική προσέγγιση STE(A)M στη μουσική εκπαίδευση. Κεντρική θέση κατέχει η μάθηση μέσω της κατασκευής, του πειραματισμού και της δημιουργίας μουσικών τεχνουργημάτων που αποκτούν προσωπικό νόημα για τους μαθητές. Παρουσιάζονται πρακτικές όπου απλά υλικά, ψηφιακές εφαρμογές, εικονικά όργανα, περιβάλλοντα προγραμματισμού και απτικές διεπαφές λειτουργούν ως μέσα για σύνθεση, αυτοσχεδιασμό, διερεύνηση μουσικών εννοιών και επίλυση προβλημάτων. Η διαδικασία οργανώνεται σε επαναληπτικούς κύκλους σχεδιασμού, κατασκευής, δοκιμής, ανατροφοδότησης και ανασχεδιασμού, ενισχύοντας τη συνεργασία, την αυτενέργεια και την υπολογιστική σκέψη. Παράλληλα, συζητείται ο ρόλος του εκπαιδευτικού στη διαμόρφωση ανοιχτών μαθησιακών συνθηκών και στην υποστήριξη διαφορετικών διαδρομών συμμετοχής. Η μουσική τάξη προσεγγίζεται ως εργαστήριο δημιουργίας, όπου φυσικά και ψηφιακά υλικά συνδυάζονται σε αυθεντικές μουσικές εμπειρίες.

Η παρουσίαση εστιάζει στην αξιοποίηση απτικών διεπαφών και μικροελεγκτών σε διεπιστημονικά μουσικοπαιδαγωγικά σενάρια STE(A)M. Μέσα από παραδείγματα σύνδεσης καθημερινών αντικειμένων, αγώγιμων υλικών, αισθητήρων και ψηφιακών εφαρμογών με μουσικές λειτουργίες, διερευνάται ο τρόπος με τον οποίο η φυσική αλληλεπίδραση μπορεί να μετατραπεί σε μέσο παραγωγής και ελέγχου του ήχου. Η προσέγγιση συνδέει μουσικές έννοιες με στοιχεία ηλεκτρονικής, προγραμματισμού, φυσικής και κατασκευής, διατηρώντας ως βασικό άξονα τη μουσική δημιουργία και την ενεργό συμμετοχή των μαθητών. Παρουσιάζονται ενδεικτικές εφαρμογές με απτικές διεπαφές, όπως το Makey Makey, και περιβάλλοντα οπτικού προγραμματισμού, μέσα από τα οποία οι μαθητές μπορούν να σχεδιάζουν απλά ψηφιακά μουσικά όργανα και διαδραστικές κατασκευές. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη διαδικασία κατασκευής, δοκιμής και βελτίωσης, στην ομαδοσυνεργατικότητα και στην καλλιέργεια δημιουργικής και υπολογιστικής σκέψης μέσα από μουσικά προβλήματα με σαφή μαθησιακό προσανατολισμό.

Η διάλεξη εξετάζει τις προϋποθέσεις για ουσιαστική ένταξη της μουσικής τεχνολογίας στο μάθημα της μουσικής και παρουσιάζει ενδεικτικές εφαρμογές που μπορούν να υποστηρίξουν τη διδασκαλία, τη μάθηση και τη δημιουργία. Η επιλογή κάθε ψηφιακού εργαλείου συνδέεται με σαφείς μουσικούς στόχους, τις ανάγκες των μαθητών και τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου μαθησιακού περιβάλλοντος. Συζητούνται ζητήματα καταλληλότητας λογισμικού, προσβασιμότητας, τεχνικών απαιτήσεων, παιδαγωγικής προστιθέμενης αξίας και επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών. Παρουσιάζονται πρακτικές που εκτείνονται από τα εικονικά όργανα και την ψηφιακή ηχογράφηση έως τη μουσική παραγωγή, τις διαδραστικές εφαρμογές και τον δημιουργικό προγραμματισμό. Η συζήτηση οργανώνεται γύρω από το πώς τα ψηφιακά μέσα μπορούν να διευρύνουν τις μορφές ακρόασης, εκτέλεσης και δημιουργίας, να υποστηρίξουν ενεργητικές και διερευνητικές μορφές μάθησης και να συνδεθούν με τις σύγχρονες μουσικές εμπειρίες των μαθητών.