Διδακτορική διατριβή

Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών επαναπροσδιορίζουν συνεχώς τις μορφές που τα άτομα έρχονται σε επαφή με τη μουσική, διαμορφώνοντας νέες προοπτικές μουσικής έκφρασης, αλληλεπίδρασης και μάθησης. Τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον που διευρύνει καθημερινά τις μουσικές εμπειρίες και προτιμήσεις. Οι αντιλήψεις για τη μουσική πράξη αποκτούν νέα νοήματα μέσα από τη χρήση των ψηφιακών μέσων, δημιουργώντας, παράλληλα, προκλήσεις για τη μουσική παιδαγωγική. Οι ταχείες αυτές εξελίξεις έχουν οδηγήσει στη σχεδίαση ψηφιακών μαθησιακών περιβαλλόντων και εκπαιδευτικών λογισμικών προσανατολισμένων σε ένα πλαίσιο ριζικά διαφορετικό από το συμβατικό. Ωστόσο, η ωδειακή εκπαίδευση δε φαίνεται να ευθυγραμμίζεται με το ψηφιακό συμφραζόμενο και τις σύγχρονες τάσεις στο πεδίο «μουσική, εκπαίδευση, τεχνολογία», δίνοντας έμφαση σε διδακτικά μοντέλα που έχουν σχεδιαστεί πριν από δεκαετίες, χωρίς να περιλαμβάνουν ψηφιακές τεχνολογίες στο περιεχόμενο. Σκοπός της παρούσας έρευνας αποτέλεσε η ανάλυση των αξόνων σχεδιασμού και ανάπτυξης του πρωτότυπου μουσικού εκπαιδευτικού λογισμικού Synth4kids, καθώς και η αξιολόγηση της χρήσης μέσα από την περιγραφή και κατανόηση των εμπειριών και των βιωμάτων μιας ομάδας τεσσάρων παιδιών ηλικίας έξι και επτά ετών στο μάθημα «Θεωρία της μουσικής», σε ένα ωδειακό ίδρυμα στην Αθήνα. Απώτερος στόχος ήταν η εξέταση των διαδικασιών μουσικής διδασκαλίας-μάθησης όταν στο συγκεκριμένο μάθημα αναπτύσσονται τεχνολογικές μουσικοπαιδαγωγικές δράσεις με το ψηφιακό εργαλείο Synth4kids. 

Αναφορικά με το Synth4kids, η έρευνα εστίασε σε ζητήματα σχεδίασης εκπαιδευτικού λογισμικού στη βάση των θεωριών μάθησης και του διδακτικού σχεδιασμού, των παραδοσιακών μουσικοπαιδαγωγικών μεθόδων, των σύγχρονων τάσεων στη μουσική παιδαγωγική, καθώς και των απόψεων των συμμετεχόντων. To Synth4kids αποτελεί αναπαράσταση εικονικού μουσικού οργάνου με επαυξημένες δυνατότητες και προσανατολισμό σε μαθήματα μουσικής. Η σχεδίαση βασίστηκε σε μια κουνστρουκτιβιστική και κονστραξιονιστική προσέγγιση. Αντλεί πρακτικές από τις παραδοσιακές μουσικοπαιδαγωγικές μεθόδους, με έμφαση στη χρωμοαισθησία, στη χρήση της πεντατονικής κλίμακας, στην πρακτική του κινητού-ντο, στον σχεδιασμό γραφικής παρτιτούρας, καθώς και σε κιναισθητικές εμπειρίες. Επιπλέον, αντανακλά στοιχεία από τις αναδυόμενες τεχνολογίες –επαυξημένη πραγματικότητα, σύνδεση με απτικές διεπαφές, μουσική εκτέλεση με eye-tracking και face-tracking, χρήση QR-Code, διαδικτυακές συνεργατικές πρακτικές μουσικής πράξης μέσω WebRTC–, προσφέροντας νέες δυνατότητες για μουσικούς πειραματισμούς και ευκαιρίες για εκτεταμένες μορφές μουσικής αλληλεπίδρασης, δημιουργίας και μάθησης. 

Εκτός της σχεδίασης και ανάπτυξης του Synth4kids, η παρούσα διατριβή έδωσε έμφαση στα αποτελέσματα μιας εκπαιδευτικής παρέμβασης στο πρώτο έτος του μαθήματος «Θεωρία της μουσικής» σε ένα ελληνικό ωδείο, όπου σχεδιάστηκαν και εφαρμόστηκαν διδακτικά maker movement σενάρια, αξιοποιώντας το Synth4kids. Απώτερος στόχος ήταν η διερεύνηση της μαθησιακής διαδικασίας μέσα από την εξέταση των αντιλήψεων των συμμετεχόντων σχετικά με την αξία της εμπειρίας που βίωσαν για τη μουσική τους κατανόηση, καθώς και την απόκτηση μουσικών και τεχνολογικών γνώσεων και δεξιοτήτων. Για τη συλλογή των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν τα ποιοτικά εργαλεία της συμμετοχικής παρατήρησης, ομαδικά εστιασμένες συνεντεύξεις, άτυπες συζητήσεις με τα παιδιά, γραπτές διαμορφωτικές αξιολογήσεις, μη-συμμετοχική παρατήρηση από εξωτερικό παρατηρητή, καθώς και δεδομένα καταγραφής κινήσεων του χρήση από το λογισμικό. Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες, προσαρμόστηκαν στο νέο μουσικο-τεχνολογικό περιβάλλον μάθησης και έδειξαν έντονο ενδιαφέρον να συμμετάσχουν στις διαδικασίες. Φάνηκε να απορροφούνται στην επίλυση προβλημάτων σε αυθεντικές περιστάσεις μουσικής διδασκαλίας-μάθησης, και να θέλουν να πειραματιστούν, να προβληματιστούν και να δημιουργήσουν. Συνολικά, καταδεικνύεται ότι νέο μαθησιακό περιβάλλον ενίσχυσε τις δεξιότητες –δημιουργικότητα, υπολογιστική σκέψη, μουσικές θεωρητικές γνώσεις, δεξιότητες από τα πεδία του STEAM– και νοηματοδότησε τις εμπειρίες τους. 

Η έρευνα εξετάζει τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του Synth4kids, καθώς και την αξιοποίησή του στο μάθημα «Θεωρία της μουσικής» σε ωδείο.

• Σύνδεση των δυνατοτήτων του λογισμικού με θεωρίες μάθησης, μουσικοπαιδαγωγικές μεθόδους και αναδυόμενες τεχνολογίες.
• Περιγραφή των εμπειριών τεσσάρων παιδιών ηλικίας έξι και επτά ετών μέσα στο νέο μαθησιακό περιβάλλον.
• Διερεύνηση της αξίας της εμπειρίας για τη μουσική κατανόηση και την ανάπτυξη μουσικών και τεχνολογικών δεξιοτήτων.

Η μελέτη περιγράφει και αναλύει τις εμπειρίες των παιδιών κατά τη συμμετοχή τους στην εκπαιδευτική παρέμβαση. Η συλλογή δεδομένων περιλάμβανε συμμετοχική παρατήρηση, συνεντεύξεις σε ομάδες εστίασης, άτυπες συζητήσεις με τα παιδιά και γραπτές διαμορφωτικές αξιολογήσεις.

Χρησιμοποιήθηκαν επίσης μη συμμετοχική παρατήρηση από εξωτερικό παρατηρητή και καταγραφές ενεργειών των χρηστών μέσα στο λογισμικό. Τα δεδομένα αφορούσαν τη συμμετοχή, τη μαθησιακή διαδικασία και τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά νοηματοδοτούσαν την εμπειρία τους.

Synth4kids

Το λογισμικό αναπαριστά ένα εικονικό μουσικό όργανο με δυνατότητες προσαρμοσμένες στη μουσική διδασκαλία. Ο σχεδιασμός του συνδέει τον κονστρουκτιβισμό και τον κονστραξιονισμό με πρακτικές όπως η χρωμοαισθησία, η πεντατονική κλίμακα, το κινητό-ντο, η γραφική παρτιτούρα και οι κιναισθητικές εμπειρίες.

Περιλαμβάνει δυνατότητες επαυξημένης πραγματικότητας, σύνδεσης με απτικές διεπαφές, ελέγχου με eye-tracking και face-tracking, χρήσης QR codes και διαδικτυακής μουσικής συνεργασίας μέσω WebRTC.

Ευρήματα της παρέμβασης

Στη συγκεκριμένη ομάδα παιδιών καταγράφηκαν ενδιαφέρον για συμμετοχή, πειραματισμός και εμπλοκή στην επίλυση μουσικών προβλημάτων. Η ανάλυση συνέδεσε την εμπειρία με τη δημιουργικότητα, την υπολογιστική σκέψη, τις μουσικές θεωρητικές γνώσεις και δεξιότητες από τα πεδία του STEAM.

Η εκπαιδευτική παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στο πρώτο έτος του μαθήματος «Θεωρία της μουσικής» σε ωδείο της Αθήνας, με τέσσερα παιδιά ηλικίας έξι και επτά ετών. Σχεδιάστηκαν και εφαρμόστηκαν διδακτικά σενάρια maker movement με το Synth4kids, δίνοντας στα παιδιά ευκαιρίες να πειραματιστούν, να δημιουργήσουν και να επιλύσουν μουσικά προβλήματα.

Οι παρακάτω φωτογραφίες προέρχονται από την εκπαιδευτική παρέμβαση.

Για την υλοποίηση του παρόντος αυτού ερευνητικού ταξιδιού, απαιτήθηκε η πολύτιμη συνεργασία και επικοινωνία συναδέλφων, συνεργατών και φίλων, αποτελώντας καθοριστική πηγή αναστοχασμού και έμπνευσης, τους οποίους και ευχαριστώ θερμά. Αρχικά, θα ήθελα να εκφράσω τις ιδιαίτερες ευχαριστίες μου στην επόπτρια της διατριβής, Μαρία Παπαζαχαρίου-Χριστοφόρου (επίκουρη καθηγήτρια μουσικής παιδαγωγικής, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου), η οποία μου παρείχε αμέριστη στήριξη, ενθάρρυνση και συνεχή καθοδήγηση καθόλη τη διάρκεια των διδακτορικών μου σπουδών. Επίσης, να ευχαριστήσω, από καρδιάς, τα άλλα δύο μέλη της εποπτικής μου επιτροπής, τη Σμαράγδα Χρυσοστόμου (καθηγήτρια μουσικής παιδαγωγικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και τη Μαρία Μελετίου-Μαυροθέρη (καθηγήτρια διδακτικής των μαθηματικών, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου), για τις εποικοδομητικές συζητήσεις, τα πολύτιμα σχόλια και τις συμβουλές τους. Η συνδρομή της τριμελούς επιτροπής ήταν ανεκτίμητη. Οι ουσιαστικές παρεμβάσεις υπήρξαν καθοριστικές, προκειμένου να υπερκεραστούν οι δυσκολίες και προκλήσεις.

Πολλές ευχαριστίες αξίζει, ακόμα, και η φίλη και συνεργάτιδα Δρ Μαίη Κοκκίδου για τους τρόπους που πυροδότησε τις σκέψεις μου σχετικά με τη σχεδίαση του μουσικού εκπαιδευτικού λογισμικού Synth4kids, τις πολύτιμες συμβουλές, τις εποικοδομητικές συζητήσεις και τη στήριξη να ξεκινήσω και να προχωρήσω την έρευνα. Θα ήταν παράλειψη να μην τονίσω τη συμβολή των γονιών μου, που χωρίς την υποστήριξη, τη συμπαράσταση, τη βοήθεια και την ενθάρρυνσή τους δε θα ήταν δυνατή η περάτωση αυτής της προσπάθειας.

Ως πράξη ευγνωμοσύνης, να αναφέρω την καθοριστική συνεισφορά των παιδιών και των γονέων τους για τη συμμετοχή στη διαδικασία. Χωρίς τη συμβολή τους δε θα ήταν δυνατή η ολοκλήρωση της παρούσας μελέτης. Τέλος, ένα μεγάλο και εγκάρδιο ευχαριστώ ανήκει σε όλους τους φίλους και συνεργάτες που στήριξαν το εγχείρημα και παρείχαν άμεση και έμμεση συνεχή ενθάρρυνση σε όλη την πορεία αυτού του ερευνητικού ταξιδιού.